leygardagur 19. desember 1987síða 13

Nr. 145 — 19. „desember 1987 Síða 13 Lærurík bók um misnýtslu bi át ——— Hans Debes Joensen: Rúseitur — turvelvandi drøgg. 171 blaðsíður, myndir, kr. 180.-. Bókagarður gav út. Ein av teimum fimm valabókunum, sum Bókagarður gav út fyri kortum, er við náttúruvísindaligum innihaldi. Málsliga er hon harafturat eitt frumavrik fyri seg. Hevundurin er Hans Debes Joensen, dr. med., fyrrv. landslækni. Hann hevur áður bókmentaliga brotið upp úr nyggj- um bæði á ein og annan hátt, tó fyri tað mesta innan tað náttúruvísindaliga og málsfreðiliga ekið. Hesa ferð er talan um læknavísinda- liga viðgerð av rúsevnisspurningum, sum harafturat er lýst í einum uppruna- ligum føroyskum málbúna. Tískil er hansara bókmentaliga avrik eisini hesa ferð, eins og tá Alisfreði kom, uppruna- lig í dupultari merking: innihaldsliga og málsliga. Bókin ber heitið >Rúseitur — turvelv- andi drøgg«, og er av høvundanum ogn- að Føroya ungdómi, men er annars ætl- að ellum, ið geva sær far um hesi evni. Frætt er samstundis frá, at í prenti ligg- ur heilt stórt avrik, skrivað av sama høvunda, við heitinum: »Læknalig ráð — á sjógvi og á landi<. Omanfyrinevnda bók, Rúseitur, sum er komin, sigst vera partur av læknabókini, og man tískil fyrst og fremst vera ætlað siglingar- monnum, men sum áður nevnt kortini ætlað ellum áhugaðum. Umframt at hava virkað sum komm- unulækni og aftan á tað í eitt langt lívs- skeið sum landslækni, hevur hevundur- in drúgvar royndir sum lærari, eitt nú í læknafreði á Sjómansskúla Feroya. Hann man tí sum so mangur annar lærari hava kent á sær sakn á viðkom- andi lærubók á føroyskum máli, og iva- leyst hevur hann kent terv á og í ávísan mun sum frá leið evnað til sítt egna frá- lærutilfar og latið tað í hóskiligan fer- oyskan málbúna, góður sum hann er við foroyskt mál. Tískil er lítið at ivast í, at bókin Rús- eitur umframt á hollan fakligan kunn- leika gjøgnum lestur og virkisroyndir eisini byggir á kennararoyndir hevund- ans og ein brennandi stríðsanda fyri fer- oyskum freðimáli. Innihaldsliga er bókin væl skipað við greiðum innihaldsyvirliti og umfatandi orðalista (uppslagsordayvirliti), sum saman gera tað ómakaleyst i skundi at sláa upp í bókini at leita upp tað, sum júst leikar á. Eisini hetta er við til at gera bókina sera henta hjá sjófólki og annars øllum, ikki minst um illa veit til, og bráðfeingishjálp verður fyri neyðini. Annars er bókin ein heild og eigur fyrst og fremst at verða lisin sum slík. Talan er um holla fakliga vitan, sum átti at fallið hverjum lesandi mannsbarni í lut. Her verður í fyrstu atlegu sjálvandi hugsað um okkara siglandi fólk, sum mangan ikki hevur nóg skjóta og at- komuliga atgongd til kena viðgerð á landi, men »al tann tíð< rúseitur frå Arilds tíð er og hevur verið eitt alment vandamál kring allan knøttin, var einki forgjert, um í minsta lagi tað uppvaks- andi ættarliðið ognaðist ta grundvitan, sum henda bók í roynd og veru so sak- liga ber fram. Hetta ger bókina sera væl egnaða sum lærubók og minsta krav til førleika hjá ellum teimum, sum í yrki sínum koma fyri at skula læra frá sær um rúseitur, tað vera seg sjúkrasystrar, lærarar, aðrir pedagogar, sosialverka- fólk o.s.fr. Bókin byrjar við einum rúmligum og sera viðkomandi inngangi, har hevund- urin fyrst lýsir sjálvt heitið rúseitur — turvelvandi dregg — eisini í mun til heilivág, sum verður tikin óneyðugt, ov ofta, ov leingi ella í ov stórari mongd, og sum fær fólk at fara at turvta (tráa) eftir rúseitrinum og at gerast drøggbundin. Síðani verða rúseitrini bólkað eftir tí týdningi, sum vannýtslan hevur fyri fólkaheilsuna her um leiðir. Tubbakk, alkohol og svevnráð (heilivágur) fyrst, síðani lívrunnin loysingarevni (snodd- ing), sevandi evni (opium o.t.), mið- stimbrandi evni (»speed« o.t.) og at enda kannabis (hash o.t.) og sansahvørvandi evni (LSD o.t.). Málið. ið nytt verður í bókini, er for- kunnugt og kennist ivaleyst í fyrstu at- legu summum i so fremmandakent og kanska eisini í stødum knortlut, og kanska forðar tað eisini sumstaðni sjálv- ari fatanini av tekstinum, um ikki roynt verður at lesa bókina úr byrjan í enda, áður enn hon verður nýtt at sláa upp í, tí longu í innganginum ger hevundurin sær ómak av at lýsa tey ymsu heitini, ið nýtt verða um turvelvandi dregg. Og hetta tykist mær eisini vera avgerandi neyðugt, serstakliga viðvíkjandi heit- unum drøgg, turvelvandi, turvtug (bundin), dregg turvtug (dregg bundin) 0.s.fr. Tad batir sjálvsagt, at tann nógva málsliga nýgerðin á føroyskum verður lýst í setningum við vanligum feroysk- um orðum og fyri tey málken sjálvsagt eisini á enskum og á læknamáli, men sjálvur meti eg ikki, at tað hevði bilað, um lýsingin á fremmandamáli onku- staðni eisini hevði verið eitt nú á donskum. T.d. sigur hevundin fólk sum eru drøggturvtug ella drøggbundin á enskum vera »druggdependent«. Hvi ikki eisini å donskum »stofafhængig« — so tykir mær, at fimmoyrað er fallið hjá onkrum, sum annars ikki skilti tekstin. Annars er henda orðalýsingin so av- gjørt góð og neyðug. Harafturat eru í innganginum fleiri viðkomandi smástubbar um m.a.: okk- ara steðutakan til rúseitur, hver nýtir rúseitur, atvoldirnar til vannytslu, hvussu stór hon er, um illiringin ella hví tað er so ilt at bjarga rúseitringum, um vánirnar, og at enda hvussu illgruni fæst av vannýtslu, og má eg siga, at eg sjáldan havi varnast slíka sakliga og for- dómsfría steðutakan hjá hevunda til slíkt álvarsmál, sum rúseitur ella turv- elvandi drøgg er. Hesin inngangur kundi einsamallur verið nóg mikið til, at øll áttu at kunnað lisið bókina og fingið gagn burtur úr henni. Bulurin í bókini er síðan ein gjøgnum- gongd av átta hevuðsbólkum av rúseitr- um, og sum eg skilji skipað í ti rød, sum hevundin metir tey gera skaða á fólka- heilsuna í síni heild. Byrjað verður við tubbakki og við eini seguligari lýsing av, hvussu tubbakk kom fram, tátíðar og nútíðar nýtslu av tubbakki, hvussu nikotin ávirkar mannakroppin, um tubbakkseitring og ymiskar vandar av tubbakki, eisini alt eftir, hvussu tubbakk verður nýtt. Eitt sindur er um at vera bundin av tubbakki, uppiseturseyðkenni (absti- nensir), um tiltek viðvíkjandi at minka um vandan frá tubbakksroyki, um um- vegisroyking, at leggja av og at fyri- byrgja at byrjað verður at roykja. Høvundin tykist leggja stóran dent á tubbakksvandan og nýtir í hesum sambandi knappan fimtapart av bóka- rúmdini at skriva um hann. Men mest verður kortini gjert burtur úr at skriva um alkohol, og tykist tað mær vera bert rímiligt, tá bókin fyrst og fremst er ætlað sjófólki sum læknabók, tí sum ellum kunnugt kunnu herviligar bráðfeingissjúkur spyrjast burtur úr tverrandi mátahaldi við alkoholi, og her hevur hevundurin eisini serliga góða og nágreiniliga leiðbeining til eitt nú yvir- menninar á skipi — og vit kundu lagt afturat ell onnur avvarðandi við — sum skulu fara um alkoholsjúk fólk. Kapittulið tykist mær at vera sera heppið og so avgjert at hava breiðan almennan áhuga langt út um tey, sum fyrst og fremst skulu taka sær av alko- holsjúklingum, tí eg haldi meg hava fingið varhugan av gjøgnum nú skjótt drúgfert arbeiði við sálarsjúklingum, at talan er um eitt nógv størri »myrkatal« av tílíkum sjúklingum enn teir, sum veruliga fáa viðgerð. Givið er, at var hesin tekstur lisin av fólki flest, fingu mong eitthvert álvarsamt at hugsa um viðvíkjandi sær sjálvum. Lítla pettið um royndir til at hjálpa drykkjufólkum tykir mær kortini at vera i so stuttorðað og kanska ófull- figgjad, nú so nógv nytt er komið fram um viðgerðarhættir, serstakliga hesi seinastu árini, men ivaleyst er orsekin tann, at bókin upprunaliga er ætlað fólki umborð á skipi, og her eru viðgerðar- meguleikarnir væl færri enn á landi. Triði partur er um svevnráð og siss- andi evni, ella tað, sum manna millum fyri tað nógva verður nevnt nervamedi- sin og sovimedisin. Tá hugsað verður um í hvenn mun hesi tilelvandi drøgg verða nýtt og misnýtt av fjeld av fólki og tað helst tíanverri í góðari trúgv, so tykir mær hevundan her hava farið í so lætt um, men helst er orsøkin uppaftur her tann, at vandamálið ikki er so Ogvu- liga stórt umborð á skipi sum á landi, hvar tað helst í sterri mun er viðurkent sum partur av ti sokallaða »normala« gerandisdegnum. Eitt sindur er skrivað um snoddingar- evni, hetta við vilja ella av ósketni í yrki sínum at anda í seg lívrunnin loysingar- evni úr máling, lakki og tílíkum. Uppi á landi tykist hetta vandamál at hava vundið upp á seg í seinastuni. Í ellum forum eru fólk vorðin meira var við hetta sum eina avleiðing av tí fram- komna ídnaðarsamfelagnum. Høvund- urin ger ikki so ógvuliga nógv burtur úr hesum evni, men tað sum skrivað verð- ur, er greitt og sakligt. Fimti partur snýr seg um sevandi evni, t.v.s. harðvirkin pinudoyvandi evni, sum fyri ein part finnast í heili- vágsgoymsluni umborð á skipi, men annars vannýtt kunnu bera í sær hervi- ligan turvelvandi dregg. Í hesum parti er leiðbeiningin sera greið og læknafreði- lig og týðiliga ætlað siglandi yvir- monnum. At enda eru tríggir meira og minni styttri partar um rúseitur, sum fyrst og fremst kennast frá vannýtslu í vestur- heiminum og eisini okkara grannalond- um. Talan er um miðstimbrandi evni so sum amfetamin og kokain, um kannabis (hash og marihuana) og at enda um sansahvervandi evni, tilvitskurúmkandi evni so sum LSD, mescalin, psilocybin og fleiri. Samanumtikið er talan um eina sera forvitnisliga, snegga og góða lærubók. Gamli landslæknin hevur enn eina ferð við sínum hugagávum og ótrúligu ar- beiðsmegi ríkað okkum við eini bók, sum er nýskapandi bæði viðvíkjandi innihaldi og málburði. Bókin hevur uppiborið ikki bert at gerast ogn Feroya ungdóms og siglandi fólksins, men eigur at kunna viðkoma okkum øllum og verða lisin av ellum lestrarferum fólki. Kanska fellur málburðurin í stoðum onkrum í so tungur og knortlutur, men talan er í stóran mun um málsliga ný- gerð á feroyskari grund og um til- trongda nering av vísindaligum orða- feingi, sum má unnast eitt ávíst skotbrá at taka við lívi. Tíðin hevur víst, at málsligur ávekst- ur spyrst burtur úr at hava góðar máls- ligar uppalarar og fyrimyndir rundan um seg, heldur enn at halla til lægsta felags nevnara. Sjálvur ivist eg ikki í, at bern yvir- hevur í dag málbera seg frægari á fer- oyskum, enn tá undirritaði sjálvur var barn fyri ikki so nógvum árum síðani. Eyðun Joensen