hósdagur 21. januar 1988síða 11

Nr. 8 — 21. januar 1988 vera so ljótt at gera tað, tí teir flestu hava longu havt hundraðtals sam- legur og hava kanska gjert fleiri bern, meðan samlegulýsingarnar i skaldsøgu mini kunnu teljast å einari hond. Men ein samlega er ikki ljót i sær sjálvari. Latið okkum tá nevna okkurt, sum veruliga er ljótt, eitt nú at drepa av lyst. Um vit í hesum føri aftur nýta sama legna logikk, so átti tað at verið ljótari at lýsa eitt dráp enn at fremja tað. Men her siga tey, tað er øvugt: at vit mugu ikki fremja tað, men kunnu lýsa tað ja, teimum dámar enntá væl at lesa kriminalsegur og síggja krimifilmar, sum lýsa dråpini út í æsir ... — Men er tað neyðugt at gera so opnar og ná- greiniligar samlegulýsing- ar? — Eg haldi, eg havi svarað hesum, men eg kann skoyta okkurt uppí Eg havi ikki sagt, at so gjelligar lýsingar eru neyðugar hverja ferð; tað hevði verið ov meðsamt. Men um kávað verður út yvir ferð eftir ferð, tá ruggar ikki rætt. Tá ið rit- hevundar lýsa annað virk- semi, eitt nú menn, sum fiska, tá firnast teir ikki at ýsa arbeiðsgongdina, hvussu menninir kýta seg, kropsrerslurnar og annað, sum má við, skal tann rætta myndin og dámurin lesaran koma fram fyri t eiga at Krevja av einum realisti, at hann ger, tað hann er mentur át era tann fjølbroytta veruleikan fram, ikki bert arbeidslysingum, men i ollum týðandi lýsing. At iga og skotra veruleikan er ein stór synd Mannalívslýsingar, har mgar kynslýsingar eru, eru bert hálvar og brek- aðar, ja, tær minna um gomul Afrika-kort, har stórir hvítir blettir síggj- ast. Ein av limunum i Nobel-nevndini, Arthur Lundkvist, helt fyri,at vit áttu heldur at eggjað teimum rettu rithev- undunum at skriva porno- grafi — ella erotiska real- ismu, sum eg vildi sagt — og á tann hátt skúgva alla ta vánaligu pornografiina til viks. Tað sama vildi eg mælt teimum feroysku skeldunum til, men tó ikki so, at tey vanrøkja kær- leikan og alt hitt í lívinum, sum ikki hevur minni týdning. Ið hvussu er, fer- oyskum skaldskapi tervar eina nýrealistiska fram- sókn. Eisini úr einum mál- vinaligum sjónarmiði er tað í tøkum tíma ella í evstu løtu, haldi eg, at vit verða eitt sindur opinskár- að og nýta tey góðu fer- oysku orðini, tá ið vit tosa um kynslig viðurskifti, tí serliga ungdómurin er longu farin at málbera seg á útlendskum um hesi yurtur tíðindablaðið »Føroyskum skaldskapi tørvar eina ny- realistiska framsókn. Eisini úr einum málvinaligum sjónarmiði er tað í tokum tíma ella í evstu lotu, haldi eg, at vit verða eitt sindur opinskárað og nýta tey góðu foroysku orðini, tá ið vit tosa um kynslig viðurskifti, tí serliga ungdómurin er longu farin at málbera seg á útlendskum um hesi viðurskifti, sjálvandi av ti at teir føroysku rithøvundarnir, ikki bert skøld- ini, hava svikið á hesum øki« vidurskifti, sjålvandi av ti at teir føroysku høvundar- nir, ikki bert skøldini, hava svikið á hesum eki. Eg haldi, at tey småsåru áttu ikki at gramt seg um, at menninir í skaldsegu míni hava murt. Tey áttu heldur at gramt seg, um teir ongan hevdu. Tað hevði verið synd í teimum Og hendan bókin ger neyvan nakran upp á vegin Tó at tú ikki sjálvur ikki hevur verið í nøkrum kriggi. hevur tú roynt at bera tað víðari, sum onnur hava upplivað, og eingin ivi er um, at skaldsegan vil vísa, hvussu ræðuligt kriggj er. Sostatt er hon eisini ein friðarboðskapur. Er hetta eisini galdandi fyri kriggid í Afghan- istan? Um kríggið i Afghan- stan hevur somu muru g um Reyði Herurin reruliga ter fram á sama jatt »oKin ersini råa nd 16ti ti krig mm. Men t vita tiver? ítið um, hvat ið fer fram tí landinum Í skaldsøguni letur tú tveir av høvudspersonun- um vera felagnum - Ja, teir komu til ta nidurstødu, at einstak- linga kraddan av ognar- rættinum til jerðina og að- rar miðlar var atvoldin til tað mesta órættvísið og fíggindasemið í teirra landi. — Tú hevur fyrr gjert vart við teg í bleðunum við atfinnandi og rámandi politiskum greinum, og fáur man ivast í ti álvar- sama kommunistinum ella marxistinum aftan- fyri. Men kenst tað íkki legið at hugsa sær, at í teimum samfelegunum, tú ynsir, hevði tín bók neyvan kunnað komið ut, í hvussu er ikki í sínum nú- verandi líki? moti ognarsam- — > Hvørji samfeløg hugsar tå um? Tey kommunistisku eystanfyri. — Nå … Men so er tað ti, at tey kortini ikki eru beint so sum eg ynski, tey áttu at verið. Hetta vísir, at vit kommunistar kunnu eisini vera líka so ymiskir sín- ámillum sum onnur hug- sjónarfólk. Í hesum døg- um henda stórar brovt ingar til tað betra eystan- fyri. Eg eri nógv ímóti at skerja skrivifrælsið og tað listaliga frælsið. Ikki ber til at siga, at kommunmn- isma bara er tað sum ófrælsi á hesum eki, tí tey fyrstu fimtan árini sama eftir oktoberkollvelt ingina blómaði mentanar lívið og tann skapandi listin Russlandi sum ongantíð áður og sum inga aðrastaðni hein num. Har vóru lívligir kjakfundir um all mál. og ergrynnan av nýskapandi istabolkum hevði bert sín iKa ikiandi. Kubisma isma suprematisma proletkult 1Vobrekti sma g aðrir vant gardistiskir Sum rætninga blómaðu eitt demi um tíðarinnar fríska anda gingu viðhvert bólkar av naknum monnum og kvinnum á getunum Moskva og ødrum býum og sungu og kravdu »frian kærleika«. Fosturtøka og homoseksualitetur var gjørt lógligt, og borgara- skapurin i Europa øtadist um tann »bolsjevistiska Osidalevnadin«. Sidani komu Stalin og hansara menn til ræðið og fóru undir sína skaðiligu eins- rættan og frælsisskerjan, og um vit bert líta at hans- ara tíð, so kann kommun- isma ella sosialisma lætt- liga tykjast sum ófrælsi og annað ringt. Bresjnev- tíðin var heldur einki at reypa av. At kommunist- „Eitt stýri eigur ongantíð at førka seg so mikið frá fólkinum, at tað missir kensluna og sambandið við fólkið og ikki merkir av- leiðingarnar av gerðum sínum. Stýris- samansetingin má vera ein spegilsmynd av fólkasamansetingini, fyri at kunna taka avgerðir, sum á besta hátt umboða fólksins áhugamála iskt virksemi ikki merkir mentanarloysi, bera nógv heimskend skaldanevn boð um: Gorkij, Sjolok- hov, France, Gide, Satre, Camus, Orwell, Neruda, Brecht, Grieg, Nexe, Kirk, o.m.a. Nogvur bodskapur, moralur og politikkur er i skaldsøgu tini. Men er ein vandi ikki, at slik hellandi skriving ofta hevur størri revsandi og vekjandi enn satt skaldsligt virdi, sum onkur segði? Eg eri ikki samdur við honum, ella henni, tí hver skriving hevur tá satt skaldsligt virði? Tann ópolitiska skriving- in? Er nekur ópolitisk skriving til? Handan hugsanin minnir nógv um tann buddhistiska munk- in í skaldseguni, sum rýmdi úr mannabústeðun- um og helt, hann kundi uttanveltaður. Men rýma tók hann stødu: at vera vera við at longu uttanveltadur« statt var hann kortini ikki og so- so uttanveltaður. Hann 'arð eltur av veruleik- anum og menniskjunum og mátti taka steðu fleiri ferðir eftir hetta. Og tað var ein vesalig steða hann tók. Og soleiðis man era við mongum rithøv indi heldur, hann kann liva og skriva uttan- veltaður. ópolitiskt. Men } er ein stór misskili- sum hetta ng, tí tað ber ikki til. Tú ippreistur ðurskiftunum ella róðtaka tey, bundin av kanst gera moti v í allum førum rt tu Fad tu skrivar, fær nkrar avleiðingar teimum tíð eru- ella øgnin kann hjálpa skaða- Okkurt so- orðið segði skald og heimsspekingurin Jean Paul Satre. Allir hevund- ar hava ábyrgd, ikki bert av síni tíð. Undanfersla og líkasæla er eisini politisk stødutakan — eftir mínum tykki tann vandamiklasti politikkurin ella hellingin, sum tú segði. Neyvan nak- ar skaldskapur er eiða- serur fyri hugsjón, og neyvan nakað verk er eiðasert fyri ávirkan, so leingi tað er úti millum fólk. Men nógvir rithev- undar hava lyndi til at halda, at tað er altíð skriv- ingin hjá hinum, teimum tær ikki dámar, sum er politisk o.s.fr. meðan teirra egna er sannur skaldskapur, sonn list! Men tann revsandi og vekjandi skrivingin nýtist ikki at hava minni skalds- ligt virði enn onnur skriv- ing. Bæði tað hugsanar- liga, politiska avrikið og tann listaliga framlegan ella ílatingin áttu heldur leikanum. og flóttin krettunum at verið avgerandi fyri virðismetingina. Listar- liga dygdarleys skalda- verk eru lítið verd, hvussu frammarlaga tey enn eru hugsanarliga ella polit- iskt. Tey kunnu í ringasta feri spilla ein góðan boð- skap. Somuleiðis eru hugsanarlig dygdarleys skaldaverk lítið verd, hvussu frammarlaga tey enn eru listarliga. Hugsa tær bert ein rasistiskan ella fasistiskan boðskap í stásiligum listarligum búna! Men hjá einum fasisti er eitt slíkt verk uttan iva hegt í metum, so neyvan er rætt at áseta nakað algaldandi mát fyri skaldsligt virði, tí ymiskt er, hvussu vit síggja Virðismátið er tískil ofta stættartreytað, og sum vera man, plagar tann ráð- andi stættin at seta mátið Tað man eisini hava eitt sindur við samhuga at gera. Ti undrist eg, at tú í triðja parti hevur givið storsmuglaranum slikt godsligt lyndi, at vit næst- an faa samhuga við hon- um, hóast hann hevur verið so mongum folki at meini. Og tú letur hann sleppa fram at verja síni sjónarmið, so lesarin við- hvert tað eru hansara sjonar- mið .. Ja, slík samanseting av menniskjansligum samhuga, tollyndi og kort- ini hugsjónarligari and- steðu, iråstødu, kann ør Kymia ivast, ella um timi mangan lesara og vísir kanska, at skaldseg in er ikki einsrættad, sum summi halda. Ein, sum eg tosaði við, var ónegdur við, at eg hevði so mikið tol við smuglaranum. Men eg idi ikki lýsa hann sum eitt óndsinnað menn- skia nen neldur sum eitt offur eimum gald- indi samfelagsviðurskift inum. Meðan Jesus og Dostotevskii pg jsini Hedin Bru, til dømis skaldseguni »Men lívið lær“, gera mest burtur úr Síða 11 dygdum og ódygdum manna og seta sítt lit á eina kollvelting í manna- hjørtunum, sum síðani skal fáa samfelagið at broytast av sær sjálvum, so vísa vit, sum hava lært av Marx, heldur á, hvussu samfelagsumsteðurnar ávirka lyndi og lagnu manna, og mæla til eina samfelagskollvelting fyri at broyta menniskjuni. Storsmuglarin nivd- ist ikki av offrunum fyri opium-søluni, fyrr enn dóttir hansara gjerdist eitt offur. Sum eg havi skilt ein tann mest tyð- andi boðskapin í triðja parti, so er hann, at tú eig- ur ongantíð at gera imóti ødrum, tað tú íkki vilt hava gjert imoti tær og tínum. Ella hvussu? Tú ert ikki av leið Ein onnur týðandi læra av hesum kann vera, at eitt stýri eigur ongantíð at ferka seg so mikið frá fólk- at tað missir kensl- una og sambandið við fólkið og ikki merkir av leiðingarnar av gerðum sínum, ið, sum kunnugt, raka fólkið. Vit hava sæð alt ov nógv demi um slík Hetta er eitt tað stersta andamálið øllum tíðum. Tí eigur eitt stýri at vera av fólkinum sjálvum. Bert tá kann eitt stýri kenna sínar gerðir at sínum egna kroppi. Stýrissamansetingin má vera ein spegilsmynd av fólkasamansetingini. smá- inum styri børn tå undantikin, fyri at kunna taka avgerðir, sum i hesta hátt umboða fólk- sins ahugamal At enda, Høgni, hvat kunnu vit vænta okkum frá tær í framtidini? Nakrar stuttsegur ðurskifti, að næsta im lØrOVSK haldi eg verður BER TEG AT SUM FÓLK I FERÐSLUNI Æf FERÐSLUTRYGD á -