mikudagur 22. januar 2003síða 2

2 Nr. 14 - 22. januar 2003 Nr. 14 - 22. januar 2003 3 UTTAN ÚR HEIMI Sosialdemokratar á veg aftur Valdu diplomat úr Libya Klippfiskurin svíkir Kanna moralin Nógv bendir á, at sosial- demokratiski flokkurin í Niðurlondum fer at fáa eitt gott úrslit á valinum í dag. Flokkurin noyddist at lata valdið frá sær í mai í fjør, tá tað eydnaðist høgramanninum Pim For- tuyn at vísa á, at sosial- demokratarnir høvdu mist sambandið við teir niður- lendsku veljararnar. Flokkurin hjá Fortuyn fekk dygga undirtøku, men sjálvur varð hann myrdur. Nú vísa veljara- kanningar, at fólk aftur eru til reiðar at styðja sosialdemokratarnar. Mánadagin kunngjørdi floksformaðurin, Wouter Bos, at vinna sosialdemo- kratarnir stjórnarvaldið aftur, skal borgarstjórin í Amsterdam, Job Cohen, leiða stjórnina. Hann hev- ur gingið undan í teimum s o s i a l d e m o k r a t i s k u royndunum at forða einari meiri víðgongdari lóg, sum skal avmarka rætt- indini hjá fremmandum at koma til Niðurlond. Hóast hvøss mótmæli úr USA er ein libyskur dip- lomatur valdur til for- mann í mannarættinda- nevndini hjá ST. Vanliga verður formað- urin í mannarættindanevn- dini tilnevndur, men hesa- ferð var neyðugt við bein- leiðis atkvøðugreiðslu, og tað er ongantíð hent, síð- ani nevndin varð skipað fyri 56 árum síðani. USA var harðliga ímóti at lata ein mann úr Libya fáa for- manssessin, men tá atkvøtt varð, fekk tann libyski diplomaturin 33 atkvøður, 17 lond atkvøddu ikki, og trý lond atkvøddu ímóti. Eitt teirra var USA. Formansskapurin í man- narættindanevndini gong- ur upp á skift millum teir 5 heimspartarnar, og hesa- ferð átti Afrika tørn. Tann nýskipaði afrikanski eind- arfelagsskapurin samtykti herfyri, at Libya skuldi umboða heimspartin næstu tvey árini. Tað gongst ikki so væl hjá norðmonnum at selja bras- iliumonnum klippfisk lon- gur. Í fjør keypti Brasil norskan klippfisk fyri 658 milliónir krónur, og tað var 25 prosent minni enn árið fyri. Tað var tann tíð, tá klippfiskurin var hátíðar- matur á jólum og á pásk- um í Brasil, men soleiðis er tað ikki longur. Klipp- fiskurin er stutt sagt vorð- in ov dýrur, og brasiliu- menn eru tí farnir at eta annað ístaðin fyri. Tað mesta, sum teir keypa, kemur kortini framvegis úr Noregi. Hildið verður, at tann norski parturin liggur um 90 prosent. Hitt kemur úr Portugal, Ís- landi, Kanada og úr USA. Norski útflutningsum- boðsmaðurin í Brasil sigur, at tað er serliga tann mink- andi keypiorkan hjá bras- iliumonnum, sum er orsøk- in til, at teir keypa minni klippfisk. Hann vísir á, at virðið á brasilska gjald- oyranum er fallið so nógv, at nógvar útlendskar vørur eru vorðnar millum 50 og 70 prosent dýrari. Hóast hetta er hent, eru lønirnar í Brasil at kalla óbroyttar. Tað var Voltaire gamli, sum eina ferð spurdi, um polit- ikkur er annað enn at duga at lúgva í teirri røttu løtuni. Nú hevur týska sam- veldistingið sett sær fyri at kanna, um hann hevði rætt, og tí hevur tingið sett eina nevnd, sum skal kanna moralin hjá landins politikarum. Nevndin varð sett, eftir at teir kristiligu demokratar- nir royndu at prógva, at so- sialdemokratarnir høvdu logið undir valstríðnum seinasta summar, men nú royna aðrir at prógva, at tað gjørdu teir kristiligu demo- kratarnir eisini. Uppruna- liga ætlanin hjá andstøðuni var at avhoyra Gerhard Schrøder, kanslara og Hans Eichel, fíggjarmálaráð- harra undan landspartaval- inum í Hessen og Nieder- sachsen 2. februar í teirri vón, at avhoyringarnar kundu ávirka valúrslitið, men í síðstu viku eydnaðist tað stjórnarflokkunum at fáa avhoyringarnar útsettar til aftan á valið. Stjórnin í Meksiko hevur gjørt av at fara til altjóða manna- rættindadómstólin í Haag fyri at forða fyri, at fleiri meksik- anar verða avrættaðir í USA. DEYÐAREVSING Árni Joensen: Meksikanska stjórnin vísir í sínum grundgevingum á, at amerikansku myndug- leikarnir hava sýtt fyri at lata 54 meksikanskar fang- ar fáa hjálp frá meksik- anskum ráðgevum. Tað er brot á Wiensáttmálan frá 1963. Bæði Meksiko og USA skrivaðu undir sáttmálan longu í 1963. Sáttmálin áleggur millum annað londum at kunna fangar um, at teir hava rætt til ráð- gevarastuðul. Tað hava amerikanarar ikki gjørt, sigur meksikanska stjórnin. Meksiko hevur fleiri ferðir kært seg um, at USA nýtir deyðarevsing. Tað sama hava lond í Evropa gjørt, og amerikanska deyðarevsingin verður dúg- liga umrødd í sjálvum USA, eftir at fyrrverandi guvernørurin í statinum Illinois ógildaði 167 deyða- dómar herfyri. Teir 54 meksikanararnir, sum eru dømdir til deyða í USA, og sum sita og bíða eftir at verða avrættaðir, og nú vil Meksiko hava USA at bíða við at fullføra deyðadómarnar, til manna- rættindadómstólurin hevur tikið støðu til málið. Leggur deyðarevsing fyri altjóða dómstól – Orðið yvirgangur verður nýtt til at lýsa politiskar mótstøðu- menn sum ómenni og at gera lógliga and- støðu ólógliga, sigur ST-aðalskrivarin, Kofi Annan. YVIRGANGUR Árni Joensen: Stríðið ímóti altjóða yvir- gangi hóttir mannarættindi og demokrati, heldur aðal- skrivarin í ST, Kofi Annan. Í einari røðu í trygdar- ráðnum segði Annan, at y- orðið, sum hann málbar seg, javnan verður nýtt til at lýsa politiskar mótstøðu- menn sum ómenni, at skerja talu- og skrivifrælsið og at gera lógliga andstøðu ólógliga. Kofi Annan legði afturat, at ofra vit frælsið og rættar- trygdina, ella lata vit yvir- gangin elva til bardaga millum lond, er tað ein størri sigur fyri yvirgangs- menninar enn nøkur yvir- gangsatsókn. Orðini fullu í einari røðu, sum hann helt fyri uttanrík- isráðharrunum úr 13 lond- um, teirra millum USA, Kina, Bretlandi og Týsk- landi. Y-orðið verður misnýtt Kofi Annan og týski utt- anríkisráð- harrin, Joschka Fischer. Eins og ST-aðal- skrivarin hevur Fischer ávarað um, at eitt álop á Irak fer at økja um vandan fyri yvirgangi. Serdeild skal beina fyri Saddam Hussein USA hevur mannað eina serdeild, sum hevur fingið eina uppgávu, brestur kríggj á við Irak. Deildin skal finna og beina fyri Saddam Hussein. IRAK.-KREPPAN Árni Joensen: Fleiri amerikanskir fregnar- tænastumenn eru longu í Irak, har teir halda eygað við hermannaflutningi, ráð- harrunum og ikki minst for- setanum, Saddam Hussein, skrivar blaðið USA Today. Men uppgáva teirra er ikki heilt einføld. Fleiri serfrøðingar vilja vera við, at irakski forsetin hevur sokallaðar dupultgangarar, og at tað eru bara nøkur fá, sum vita, hvør tann veruligi Saddam Hussein er. Sambært USA Today eru umleið 100 servandir njósnarar og einir 60 menn hjá CIA í Irak. Umframt at halda eygað við forsetanum og ráðharrunum skulu teir eygleiða støðirnar hjá koll- veltingarhirðini, sum verð- ur mett at vera tann best vanda deildin hjá irakska herinum og lívverja hjá for- setanum. Eygleiðarar í USA siga, at tað er neyvan av tilvild, at tíðindini um teir servandu njósnararnar leka út júst nú. Víst verður á, at amerikan- ska trýstið á Irak veksur dag frá degi, og at einir 100.000 amerikanskir hermenn eru í økinum við Persaflógvan. Samstundis hevur Bretland gjørt av at senda 35.000 her- menn hagar. Tað hevur eisini víst seg, at ósemja er í ST-trygdar- ráðnunum Irak-kreppuna, nú nakrir fáir dagar eru eftir, til vápnaeftirlitsmenn- inir skulu lata trygdarráðn- um sína fyrstu frágreiðing. Nógv halda, at amerikan- arar fara at nýta frágreið- ingina sum grundgeving fyri at leypa á, men so seint sum í gjár gjørdu Frakland og Týskland greitt, at tey eru ímóti kríggi við Irak. Bæði londini eru limir í trygdarráðnum, og Frak- land hevur harafturat sýt- ingarrætt har. Týski uttanríkisráð-harr- in, Joschka Fischer, vil vera við, at at álop á stýrið í Bagdad fer at økja vandan fyri yvirgangsatsóknum, og franski starvsbróður hans- ara, Dominique de Villepin, sigur, at tað er einki, sum rættvísger eina avgerð um at steðga vápnaeftirlitinum fyri at byrja eitt kríggj. Akuttur tørvur er á einari lóg um góðan fjølmiðlasið, sigur Høgni Hoydal, landsstýrismaður. Ein lóg hevði skapað størri sjálvjustits heldur løgmálaráð- harrin, sum hevur eitt uppskot klárt, ið bara bíðar eftir, at málsøkið verður yvirtikið FJØLMIÐLAR Ingi Rasmussen Arbeitt verður við at yvir- taka málsøkið fjølmiðlar, og fyrr enn tað er avgreitt, kemur ongin lóg um fjøl- miðlaábyrgd fyri løgtingið. Tað arbeiðið er tó komið væl áleiðis, og væntandi verður málið avgreitt nakað skjótt. Tað sigur Høgni Hoydal, landsstýrismaður við lógar- málum, sum hevur yvirtøk- una og lógarsmíðið av ein- ari fjølmiðlaábyrgdarlóg um hendi. Løgtingsins umboðs- maður gav ilt av sær í Sosi- alinum í gjár. Í sambandi við fleiri mál, har føroyskir fjølmiðlar hava staðið fyri skotum í seinastuni, eftir- lýsir hann eina fjølmiðla- ábyrgdarlóg, sum ásetir, hvussu pressan arbeiðir, og hvussu borgarin verður vardur. Púra samdur – Eg eri púra samdur við umboðsmannin. Tað líkist ongum, at vit ikki hava fingið hetta upp á pláss, men tað liggja orsøkir undir, sum ikki eru í okkara hondum. Vit vóna at fáa hetta upp á pláss innan heilt stutta tíð, sigur Høgni Hoydal. Fjølmiðlaábyrgdarlógin hevur verið leingi ávegis. Líka síðan 1992 hevur tað ligið á landsstýrisborðin- um. Men av ymsum orsøk- um hevur tað gingið stiltið hjá skiftandi stýrum at av- greiða málið. Í 2000 legði Høgni Hoy- dal eitt liðugt uppskot fyri tingið, men av tí at Løg- tingsskrivstovan segði, at málið kravdi góðkenning úr Danmark, tók landsstýrið málið aftur. Landsstýris- maðurin sendi ein fyri- spurning til Danmarkar, men sigur seg ongantíð hava hoyrt nakað aftur. Akutt mál Síðan hevur onki verið at hoyrt alment um málið. Men tað er ikki, tí at landsstýrismaðurin er givin at arbeiða við málinum. – Hetta er eitt mál, sum eg haldi vera ógvuliga akutt, tí eg haldi tað hava stóran týdning, at vit fáa eina fjølmiðlasiðvenju, ið byggir á sama prinsipp sum í okkara grannalondum, sigur Høgni Hoydal, sum sigur málið vera á dags- skránni hvørja viku. Javnan verður funnist at fjølmiðlunum, tí teir ganga fólkum ov nær ella eru ósakligir. Sum er, hevur borgarin onga staðni at fara við eini kæru, um hann heldur seg vera fyri órætti í privatu miðlunum. Haraft- urat kemur, at lógin um kringvarp vísir til fjøl- miðlaábyrgdarlógina, sum als ikki er til. Hetta er eitt svínarí, sum myndugleik- arnir eiga at fáa í rættlag, sigur umboðsmaðurin, sum bara kann vera kærumøgu- leiki, tá talan er um al- mennu miðlarnar. Hann hveppir seg kortini við at taka slík mál upp, tí hann ikki er sakkunnleiki á økin- um. Jøvn umboðan Í uppskotinum til lóg um góðan fjølmiðlasið verður ein fjølmiðlaetisk nevnd umrødd, sum hevur javna umboðan fyri almenningin og pressuna. Fólk, ið halda seg vera illa viðfarin í fjølmiðlunum, kunnu so kæra til hesa nevndina, sum eisini hevur møguleikan at taka mál upp av sínum eintingum. – Lógin hevur stóran týdning, bæði fyri borgaran og ikki minst fyri pressuna sjálva. Tað hevur týdning at fáa skipað viðurskifti kring kærur um fjølmiðlar, so tað fæst ein sjálvjustits, sum er alneyðug í pressuni, sigur Høgni Hoydal. Spurdur, um tað ikki hevði borið til at sett donsku lógina um fjøl- miðlaábyrgd í gildi, til málsøkið var yvirtikið, svarar Høgni Hoydal, at tað hevði ikki tikið styttri tíð og hevði heldur ikki loyst trupulleikan við, hvør skuldi fíggjað fjølmiðla- etisku nevndina. Nær málsøkið verður yvirtikið og ein lóg kemur í gildi, dugir landsstýrismað- urin ikki at siga. Bara at tað verður sum skjótast. Góður fjølmiðlasiður nógv saknaður Pressan skal hava sítt. Ein lóg um góðan fjølmiðlasið er ein fyrimunur, bæði fyri pressuna og borgaran, heldur Høgni Hoydal, landsstýrismaður við lógarmálum Vikugamli dóm- urin í neyðtøku- málinum móti einari føroyskari gentu í Keyp- mannahavn er nú kærdur inn fyri landsrættin NEYÐTØKA Ingi Rasmussen Tað vakti stóran ans, tá fimm mans vóru frí- kendir í býarrættinum í Keypmannahavn fyri at hava neyðtikið eina før- oyska gentu. Nú kærir ríkisákærin málið inn fyri Eystara landsrætt. Tá málið var fyri í rættinum, fríkendu tveir dómarar menninar, men tann triði dómarin helt talan vera um neyð- tøku. Varastatsadvokaturin sigur sambært Útvarpi Føroya, at hann roknar við, at landsrætturin kemur til eina aðra nið- urstøðu enn býarrættur- in, og at landsrætturin fer at hyggja øðrvísi at prógvunum. Teir fimm menninir vóru ákærdir fyri at hava neyðtikið ta tá 25-ára gomlu gentuna í eini jólaveitslu í 2001. Hon greiddi rættinum frá, at hon var boðin innar, men seinni drigin útum, har hon var neyðtikin av fleiri monnum í bak- garðinum. Løgreglan fann teknisk prógv móti fimm teirra, men tveir av dómarunum hildu kortini, at talan ikki var um neyðtøku. Tað helt tann triði dómarin kor- tini, og ta býtið væntar ákærin verður broytt í landsrættinum. Málið hevur elvt til kjak um neyðtøku í Danmark, og fleiri hava ført fram, at kvinnur eru ov illa vardar í lóggáv- uni ímóti ágangi. Tað er ikki meira enn ein vika síðan, at fimm mans frá einari handverk- arafyritøku vóru fríkendir í býrætt- inum fyri at hava neyðtikið eina føroyska gentu. Nú standa fleiri teirra aftur í rættinum fyri hópneyðtøku av einari aðrari gentu NEYÐTØKA Ingi Rasmussen Hesaferð snýr tað seg um eina grova hópneyð- tøku, sum fór fram í Silkeborg í september 2001 ímóti einari bert 15-ára gamlari gentu. Og málið hevur fleiri líkleikar við tilburðin, tá ein føroysk genta segði seg vera neyðtikna. Munurin er kortini, at tann tá 25-ára gamla før- oyska gentan beinan- vegin meldaði tilburðin. Tað gjørdi tann 15-ára gamla í Silkeborg ikki. Harafturat kemur, at tann 15 ára gamla hevði gingið saman við einum av monnunum í eina viku áðrenn, hon sigur seg vera neyðtikna. Gentan helt tætt um hendingina í fýra mán- aðir, áðrenn hon tordi at melda tilburðin. Vin- kona hennara fortaldi sínum foreldrum um hendingina, og so fór málið á rull. Tá málið við tí før- oysku gentuni var fyri í rættinum, vóru teknisk prógv partur av málin- um. Av tí, at tað gekk so long tíð, áðrenn tann 15- ára gamla loksins meld- aði, eru ongin prógv, og tí byggir málið bara á vitnisførslu. Talan er bara um trý vitni: Gentuna sjálva, hennara vinkonu og ein vinmann hjá teimum ákærdu. Vinmaðurin hevur eins og teir ákærdu fortalt løgregl- uni, at gentan sjálv vildi, men tað afturvísa bæði gentan og hennara vin- kona. Rætturin í Silkeborg hevur sett tveir dagar av til málið. Føroyska gent- an fer víðari til lands- rættin við sínum máli, og ríkisákærin væntar, at har fær hon viðhald. Føroysk genta kærir neyðtøku Neyðtøkumenn aftur í rættinum C M Y K 3 2