leygardagur 27. mai 1989síða 13

WM. uðindablaðið Síða 13 „Fólk, sum leggja dovin á at lúka danskan arva burtur ur sinum maålburdi, ansa ikki á sama hátt eftir, tá talan er um enskt. Huskallalyndid, sum tey i donskum samanhangi eru sloppin av við, tykist at sníkja seg tær fyrr hava verið. Gongur heilt illa, verða Føroyar ein lítil bylingur í eini avbygd, ti tað USA, sum vit nú hava hug at krúpa inn undir skjurtuvelid á, mentunarliga, summi politiskt við, er og verður ein útjaðari í Europa“. niðurstaðan tann, at undirvísingin í einum máli á hátt eigur at vera modurmålinum, føroyskum, til ampa. Um rætt er skipað fyri, skuldi eingin Aurstødur eystur norrønum ongan hesar vend millum motsøgn TAÐ ER EFTIR minum tykki ikki gjørligt til fulnar at ktljá tað mótnorðurlendska hugrákið í Førovum, um ikk: samstundis hyggja at einum ðrum råki, sum ir umoóti fralæru fremmandamalum vvirhøvur 10 er ikki i t at hovra førovsk ment folk, skulatolk i, kveistra frålæruna í hesum fre indamal k I d rðistynara. Men hFinnbo Ísaksor ' ett einaferð va kulamálaráðharr ár | ður I prsuroði síni í 1979. „Hvat í Guds garði sku terpa tyskt til at kalla bara verður talað eitt mai sum [ysklandi) Ella franskt sum mest verður talað í Frak 1?" (Tað nyttudæmda nogdarsjónarmiðið hjá Finn boga er áhugavert. Eitt mál fær virði, ikki av tí, sum er yrkt, sungið, skrivað og hugsað á tí málinum, men av hvussu nógvar milliónir tala tað. Hvi, kundi ein spurt Guds garði skal nakar læra føroyskt, eitt mál, sum bara verður talað av neyðar 45.000 sálum?) Tað, sum Ísak son og onnur undan honum og aftan á hann hava sáað frukt. Ferð eftir ferð hava føroysk skúlafólk mælt til at gera støðuna hjá fronskum og týskum veikari i hægra skúlanum í Føroyum. Slík skerjing eydnast ikki altið. Men hesin móthumanistiski hugburðurin er sjón skur, millum leik og lærd, í Føroyum í dag ber nú Av fremmandamálunum stendur eitt eftir, sum eingin nælir til at skerja, og sum nøkur vilja geva eina upp iftur sterkari stóðu enn fyrr. Hetta málið er enskt, ella kunnu vit kanska siga - enskt-amerikanskt. Leggja vi nú rákið móti norðurlendskum og styknið til europeisku havuðsmálini saman, so hóma vit nettup ta avleiðing. um Dan Petersen so beinrakið ger vart við í grein síni í Sostalinum 27. april í år. Føroyar koma - mentunarliga at dragna burtur úr tí norðurlendsku heild int og at reka yvir ímóti Bretlandi og USA Fyri at skilja avleiðingarnar av einum tílíkum um skifti - sum ber i sær, at enskt verður styrkt. og euro peisku málini vikna, ella at enskt endar við at fáa sessin hjá donskum í Føroyum - kundi loyst seg at hugt gjøll ari at enskum. Søgan vísir, at få mål tola at koma nær enskum uttan at enda sum skóklútar, avbronglað, burturtroðkað ella týnd. Vit vita øll, hvussu hevur ging ist gelisku málunum í Írlandi, Skotlandi og Onglandi, og vit kenna sorgarsøguna hjá Norn, gamla hetlendska málinum. Enskt-amerikanskt er so kvæmt og rótfrekt, at tað ikki bara, sum eitt nú danskt, ávirkar onnur mål, men at tað beinleiðis týnir tey mál, tað kemur í nánd av Taka vit heimin í dag, so hava tvey vidurskiftir eftir 2 heimsbardaga styrkt støðuna, serliga hana hjá ameri konskum, uppaftur meira. Annað er samskiftismenning in, sum ger, at tann ráa og illkynjaða amerikanska sjón varpsmentanin nú trodkar seg inn í hvønn krók í heim- inum, og sum í Føroyum ber í sær, at Dollars og Norður og Suður nú skapa hugaheimin hjá ti einstaka, ikki bíblian og kvæðini. Hitt er umskiftid í ti politisku valds javnvágini, sum hevur gjørt amerikanskt til eitt fint harratjóðarmál, sum europearar, norðbúgvar við, undir brotliga krúpa fyri og herma eftir. Føroyska málið hevur tey seinastu árini meira og meira kent sviðan av hesi gongd. Málburðurin hjá for- g málsliga innaftur í samanhangi. Heldur henda gongd fram, og seta vit stongsul fyri vegirnar til Europa og Norðurlond, koma vit at skapa einar Føroyar, sum verða eintattadar, bygdasligar, minni nerrønar, minni klassískar, oeuropeiskari og oføroyskari, enn enskum kvinnur, sum vit komandi tíðum.“ „Tað finnast í Førovum tvey sløg av tjóðskaparkenslu. Hesi bæði eru sum dagur og nátt. Tad fyrra sprettur ur undir- lutakenslu, øvundsjuku og valdstosta. Tex, sum umboða hesa kenslu, hava í Førovum skapt eina nyggja itrott: ein hug og eitt hegni til at seta fot fyri egnar landsmenn og lands- ikki hjalandatiðina. 1a0 seinna sprettur ur kærleika, arbeiðshugi og osjalvsøkni. Henda kenslan er umboðað av ollum, sum vid hondum og heila byggja he tta landið, leggja nakað niður í børnini, viðka um list og bókmentir. Tann fyrra kenslan kann gerast okkum størri kleppur enn allir utlendskir figgindar. Tann seinna må gerast ein folkarørsla, skulu vit fóta okkum í hava sæti makan til siðan donsku 4 Án ire á er mu UNG í ru 1 á oyskum barnum, ofta vaksnum vid, er í dag líka so er. Nøkur røsk fólk eru fan dir at:tyða útlendskar nógv avlagaður av enskum sum av donskum. Eg hav teknirødir til førovskt. Hetta arbeiði hevur ómetaligar hesum sambandi ansa eftur nøkrum, sum eg haldi vera i ð ð kað art Á i ð áhugavert. Fólk, sum leggja dovin á at lúka danskan am nálburðinur Sk ; barnaår i burtur úr sínum målburdi, ansa ikki á sama hátt eftir, tå d verður skapt. M h hi okkara rík i kh talan er um enskt. Huskallalyndid, sum tey í donskun ð farið lir I Í T ða Í samanhangi eru sloppin av vid, tykist at:sníkja seg > dø I t k aftur í enskum samanhar Ur 5 1 kk k k 0 Kk á tidan I ir málsliga Í 0 folk brúka k t kA háttar meðal pinga Ol ( H ( k M } k ella bar Gud hjálpi mær í h k ) sína undran um okkur St Í h h kh y > iva slep t inda lanska Á i kh i ) h ku ! i ha Ø h i Kb Å NMT Ik vi 4 D > clk kanska Á i I ud k hugsandi. at:faroyskt popplið gevur u vyrk KRO nyyrktar teroyskar plåtur koma ut, vid skum tek IK BAK 3 Og heitir sum Blue North, Atlantic Airways og Atlantic ) 41 A Ð Rhapsody(eitt ikki væl valt navn á einum listarligun ? d stórsigri!) peika oll sama veg ter: H á Heldur henda gongd fram, og seta vit stongsul fyr: — førovska n vegimnar til Europa og Norðurlønd, koma vit at skapa MJUSjelkum Og % KR | nar Føroyar, sum verða cintåttadar, bygdasligar egsa hetta í landið mid Eg kvið minni norrønar, minni klassískar, óeuropeiskari og — rdur við skerda Verður } d JA otøroyskan, enn tær fyrr hava verið. Gongur heilt illa El [ VIST IKK verða Føroyar ein lít! býlingur í eini avbyød, ti tað jóðskaparligir profetar Rx USA, sum vit nú hava hug at krúpa inn undir skjúrtu skyldina fyri hetta velið á, mentunarliga, summi politiskt vid, er og verður Fyrst í hesi grein varð før ein útjaðari á Europa í ilskast um ta st øedina á k i Mangt rennur einum í huga, tá ein hómar fátækuna hæeru førovsku ski } A framman fyri stavn. Eitt nú hetta: eitt mål kann ikki erarar og fingið ; MM i vaksa og blomstra, um tað ikki - á jøvnum føl og á eir r uppaftur me kizofre Ti dø hátt, sum er eydkendur av sinåmillum virðing - kemur ngur. við dve skliv Á sk samband við onnur mál. Sýta vit førovingum atgongd rv á hæg ø k k kk » til europe:sku høvudsmålini, so turka vit ke t fingur hevur verid tur taðin fan H Í » upp, sum - eftur umsetingarbrunni - geva arð framd m.a k máli nytt liv, orð, vendingar, myndir fansk indaatburð Fø ) ljóðfall, sveiggj. Málin vidkast í einum sinåmillum n lanska spegldansi, har eydkennir, litir og myndir í einum máli ge skriva førovskt ti tar. og vid dyggu Í ak í heilum verða blakað yvir í eitt annað mål, har tey aftur grundarlag. hevur sekt starv á hægri fg i k spretta í nýggjum hami. Tað er neyvan av tilvild, at yg ikki fingið tað. og at ut ingu R kr fg k Tóroddur Poulsen, sum beint nú gevur út nytt forkunn rd skilti. hevur verið settur tað Og I it ugt yrkingasavn, hevur lisið tysk-jødiska yrkjaran Paul = nýggja sjálvstýrislandsstyrið lyst rektarastarvid á Lær Celan og týtt hansara døkku og bergtakandi araskulanum leyst av nyggjum, hóast før: i N musikalsku øTodesfugeþ ul føroyskt. Janus Djurhuus góðum fakligum og men jansligum førlerka. hev 5 gav føroyskum máli nakrar nýggjar litir, ikki tí at hann = sekt. Bíða teir tjóðskaparligu reystkapparnir. sum dugdi so væl føroyskt, men ti at hann dugdi klassísku málini og europeisku høvudsmålini TAÐ, EG HAVI ætlað við hesi grein, er at royna at greiða frá, hví tað er neyðugt - serliga hjá smáum tjóðum sum teirri føroysku - at hava eitt so fleirtáttað mentunarligt útsýni sum gjørligt. Men við hesum havi eg bara nomið við helvtina av einum rúmar! tanka. Ti útsýni er einki vert og einki til, hevur tú ikki eygur at síggja við, eitt mentunarligt og tjóðskaparligt stæði at standa á. Eitt brotið spegl loftar ongum myndum. Hesa tankahelvtina, hana, ið snýr seg um sjálvstilvitið, fái eg vónandi ukið uppaftur seinni Fyri fyrst havi eg hug at gera vart vid, at føroyingar mugu halda uppat at brúka rakstrarorð sum danska imperialismu til at kåva út yvir sína egnu líkasælu. Vit mugu sjálvir taka á okkum ábyrgdina av at rekja okkara mentunarliga og målsliga arv. Tvey dømir skuldu verið nóg mikið til at givið eina mynd av støduni, sum hon ráða fyri borgum. eftir einum Fyr danskan hjålandapolitikk i Feroy lonskum umsøkjåra semni at ilskast um um Tad finnast i Føroyum tvey sløg av tjóðskaparkenslu Hesi bædi eru sum dagur og nått. Tad fyrra sprettur ur undirlutakenslu valdstosta. Te øvundsjuku og sum umboða hesa kenslu, hava í Føroyum skapt eina nýggja ttrótt: em hug og eitt hegni til landsmenn og landskvinnur, Ikki hava sætt makan ul síðan donsku hjålandatidina Tað seinna sprettur úr kærleika, arbeiðshugi og ósjálvsekni. Henda kenslan er umboðað av øllum at seta fót fyri egnar sum vit sum við hondum og heila byggja hetta landið, leggja nakað niður í bernini um list og bókmentir viðka Tann fyrra kenslan kann gerast okkum stórri kleppur enn allir útlendskir fíggindar Tann seinna má gerast ein folkarørsla. ski okkum í komandi tíðum nu vi jóla {|| TO TTL———T—————i2