leygardagur 10. mars 1990síða 13

- | = KOMMUNISMA/KAPITALISMA VIÐ EINUM MENNISKJANSLIGUM ANDLITI Rembingarnar í Eystureuropa hava verið megin- innihaldið í tíðindunum hesar seinastu månadar- nar. Ein av teimum persónunum, sum ofta hava verið nevndir, er tjekkiski rithevundurin Vaåclasv Havel, sum just er vorðin valdur forseti í Tjekko- slovakinum. Hann var ein av teimum, sum við frælsisritinum »Charta 77« í 1977 bjóðaði komm- unistisku stjornini av, kravdi talu- og skrivifrælsi, og at kommæunistaflokkurin skuldi lata frá sær einkarrættin til valdið. Fyri hesa skriving hevur Václ Havel fleiri ferðir sitid í fangahúsi. Fyri stuttum er bókin »Fjarforhovr« komin út á donsk- m. lað er tjekkiski rithøvundin Karel Hvizdála, ) seinnu árini hevur hvað í utlegd, sum úr sini iegd hevur havt samrødur vid Havel. og sum nú vur givið hesar samreður út í bok, harav navnið i jarforhovr Her verður prentað eitt brot ur bókini, síðurnar 0-28, sum eru nakrar prinsipiellar hugleiðingar im samfelagsskipanina. Eftir hesum hugleiðing m er tað greitt. at tað ikki uttan víðari er vestur lendsk kapitalisma, sum Havel hugsar sær. er Fjekkosiovaki: hann, at eisini vit í Vestureuropa treingja til ein framtiðin fyri heldur meinar uppreistur hkan ti. sum farin er fram í Eystur europa. Í mangar matar hevdi sokalladi ungdóms- uppreisturin seinast í 60-årunum somu hugsjónir, Pi 1 P sum tær, ið Havel her leggur fram. Brotið ur bek ES Li ini tjodar so (fyrst spurningurin hjá Karel Hviz dala) i Møguliga havi eg i dag itøkiligari hugsanir um tad, enn eg havi havt fyrr, og tå ið eg var ungur, men eisini núverandi hugsanirnar eru ógreiðar, kámar, opnar og lættar at laga til av nýggjum sannroyndum. Fyrst av ollum hugs eg mær, at orsekirnar til ta kreppu. sum n í dag er komin í, liggja djúpari enn bert hetta: vis buskaparlig skipan ella ein ávís politisk skipan Eg haldi, at vesturheimurin og eysturheimurin. hóast teir skir í ngan hátt, ganga igjøgn omu telags kreppu, og at allar ur um eina betri SKIPAN á Y 3 rJøgt "sa henda veru leika. Á I ( ella orsekin til hesa kreppu? ! haldi, at Václav Bélohradský sigur tað so orrustu mill eina ópersór okenda og ábyrgdar evsa > f 4 % 5 ið ris rgjandi og upp ennisk Kenni eg eisini tann spenn ngin dag veksur úr. Eisini eri £ hend g annars hen ik li ktir ongur beinleiðis saman við andaligu steðuni hjá nútíðar sið- menningini, sum er eyðkend av hesum, at hon hevur mist ta yvirnáttúrligu trygdina og evnini at uppliva tað yvirnáttúrliga, at hon hevur mist allan yvirpersónligan moralskan myndugleika og sum heild ell hægri mál og mið. Tað er legið, men í grundini púra skiljandi: so títt og knapt sum menniskjan hevði gjort seg sjálva til heimsins evstu meining og mát fyri ollum, fór heimurin issa sitt menniskjansliga vav og gleppa menniskj- unum av hendi. Tann stóri skilnaðurin við Gud, sum vit ippliva í nútiðini, og sum ikki hevur sín maka í søguni mær vitandi líva vit í tí fyrstu gudleysu siðmenningini) hevur flokjanligar andaligar og r orsøkir: hann hongur saman vid menn . tøknini og menniskjans fatanarstødi mannåahugsans og mannaandan ] ari tid. Tann fåfongdi sjálverrinsk hjá nú- Jarmenniskjanum, sum er sannfort um, at tað kann fata og leggja undir seg alt, er onkursvegna medvirk ndi til núverandi kreppusteðuna. Og eg trúgvi, at un eil rin skal broytast til I ið betra so má okkurt brovt fyrst og fremst í menniskjans hugaheimi, í sjálvum nútíðarmenniskjans menniskjaleika; menniskjað n il onkKursvegna koma til t sin sjálvs, tað má frigera seg frá heftum, ið binda tað til antin opinlýst ella loynt eði: brúkar hugur. kúgan, reklama, sjónvarps- burtur úr leiklutinum at vera tleysur smálutur í eini risamaskinu, sum kovrir in tað má br á St fram í blindum; tað má finna aftur í sær sjálvum eina åbyrdarkenslu yvirfyri heiminun tað merki 1 dar Á ONKrunm, sum er yvir er kjanun álvum. Nútíðar vísindi er vorðin ið vvir henda veruleika (tvørturimøti teimum, sum rkenslu er meira enn vísindini eru ment, tann søk letur seg ikki greiða visindaliga ella tøkniliga. Tad óðar kanska logið, men tað tykist sum aí bert ein Isk ella andalig stødutakan, sum byggir á virðing- ia fyri einum slagi av »ikki-verdsligum« myndugl fyri náttúrunnar ella alheimsins skipan, fyri eini oralskari skipan og hennara yvirpersónliga uppruna óbroytiliga kann føra til, at lívið á hesum ki gongur undir í einum risasjálvmorði, og til at gerst tolandi, also føra til, at tað aftur fær veruligt menniskjansligt innihald og vav. Og bert ein slík stødu- takan kann føra til, at samfelagsskipanir verða skap- aðar, har menniskjað aftur verður menniskja, ein rættu- lig menniskjanslig vera. Vil tað siga, at tygum einki leggja í teir trupulleikar- nar, sum standast av teirri politisku skipanini, og at tygum ráða mannaættini til at bíða við at loysa polit- isku trupulleikarnar til hennara moralska og andaliga endurreising er fullford? Fyrst: ein andalig endurnýggjan, sum eg skilji hana í síni tid kallaði eg hana »ein tilverunlig kollve ikki nakað, sum kna pliga ein góðan dag ker Nr. 31 - 10. mars 1990 Hugleiðingar eftir Vaclav Havel andi niður til okkara av himli, ella nakað, sum ein nýggjur Messias ber okkum. Tað er ein uppgáva, sum ein og hver av okkum stendur fyri hverja letu. >At gera nakað við hetta«, tað kunnu og skulu vit øll, og her og nú; eingin ger tað fyri okkum, og vit hava sostatt ong- an, sum vit kunnu bíða eftir. Annars haldi eg meg kunna fera nógv prógv fyri, at henda endurnýggjan longu er í gongd: eru ikki longu í dag nógv menniskju til í heiminum, sum ikki halda alt vera til onga nyttu, og sum royna „at gera nakað við tað<? Hetta var tað FI ikki fram fyrsta. Tað annað: allar broytingarnar ella rørs andaliga og moralska umhvørvinum far ella omaníyri hann. onku- stadni »handan« tilveruna, men her og nú onkustaðni uttan fyri heimin landslagi samfelagslívsins. Vegna teirra ávirkan á samfelagslívið kenna vit til tær, bert ssvegna eru tær E sjonligar, gjøgnum samfelagslivid og i ti verda tær til av sonnum nakad soleidis, sum „verður til« í ti tilfari, hann heggur úr. Tað er also ikki hugskot myndahøggarans So, at vit fyrst eiga at hugsa okkum til eina ætlan um ein betri heim ell og síðani fora hana út í verk, men tað er so, at vit við at vera til staðar í heimi num skapa ella opinbera ætlanina, at vit skapa hana so at siga burtur úr »heimstilfarinum« ella bera hana fram á »heimsins måli«. So hava tygum kortint avisar itøkiligar hugsanir um ? betri s lagss Tað havi eg longu viðgingið: Tann vanliga politiska orrustan millum hegra og vinstra snýr seg um ognar- rættin til framleiðslutólini, soleiðis er oftast marxist iska orðalagið. Við eðrum orðum: spurningurin um, hvert verksmiðjurnar skulu vera á privatum hondum ella sokallað samfelagsogn. Um eg skal siga tað bart ut. so síggi eg ikki høvudstrupulleikan í tí. Eg kundi sagt tað umleið soleiðis: fyrst og fremst ræður tað um, at menniskjað sjålvt er endamálið fyri ollum skipanum, eisini teim búskaparligu skipanunum, og at menniskjað also ikki eigur at vera skorið til eftir hesum skipanum. Tað vil siga, at tað sum mest umræður er, at tey persón- ligu samskiftini ikki hverva, t.e. viðurskiftini millum eitt menniskja og tess starvsfelagar, millum arbeiðs- fólkið og leiðsluna, millum eitt menniskja og arbeiðið hjá tí, millum hetta arbeiðið og hverja lagnu arbeiðsúr- slitið fær, o.s.fr., o.s.fr. Tann fullkomuliga statsstýrdi ella miðstýrdi búskapurin (t.e. planbúskapurin), soleiðis sum vit kenna hann hjá okkum, forkemur í vanlukku- máta ellum hesum sambondum: og millum menniskjað og tað búskaparliga lívið letur seg upp eitt ogiligt dýpi, sum bara verður djúpari og víðari. Tí — millum annað virkar hetta slagið av búskapi so illa: tá ið tu hevur mist tað persónliga tilknýtið til títt arbeiði, til tína verk smiðju, til avgerðina um, hvat arbeiðið skal vera, hvat endamál, tað skal hava, og hvat lagnan hjá arbeiðsúr- slitinum skal vera, tá missir tú eisini áhugan fyri hesum arbeiðinum. Sanniliga eiga oll verksmiðjuna, men í roynd og veru eigur eingin hana. Rakstur hennara fánar vurtur í ópersónliga sjálvrakstri samfelagsins, sum FAN