mikudagur 25. apríl 1990síða 11

Nr. 59 — 25. apríl 1990 É sorg ella sum eitt av heimildarfólkum okkara, ein gomul kona á Tveroyri, mál- bar seg, í tí hon peikaði á sínar upp- hovnaðu leggir: >Hetta er pensiónin fyri fjøruti år i fiski«. Tað, at Enigheden varð stovnað, var eitt aftursvar til eitt vaksandi trýst frá arbeiðsgevara og ikki minni frá einum borgarligum konserva- tivum samfelag. Stovnanin varð ein verja móti versnandi umsteðum sum heild. Men Enigheden var eisini eitt úrslit av vaknandi tilviti og ávirkan frá al- tjóða arbeidararørsluni. Arbeiðararersl- an var í menning í Norðurlondum og hon var eisini so smátt farin at bera við í Torshavn. Men áðrenn vit viðgera hesi viðurskifti meira, eigur sum longu nevnt verða hugt eitt sindur at søgu Tver- oyrar, fyri at vit skulu kunnu síggja } søgu arbeiðararerslunnar á Tvøroyri sum ein part av eini sterri heild og sum rsligari gongd Søgan knýtt at Einahandlinum Í veroyrar sega er nær tengd at søgu Kongl. Einahandilsins. Sum flestøllum kunnugt kom handilin i 1709 beinleidis undir rikistyrid og henda steða varð varðveitt óbroytt fram til 1856, tá eina handilin varð avtikin. Lagna handilsins var skiftandi hesi 145 árini, hann var til. Endamál handilsins var sjálvsagt at geva vinning og at halda Feroyar við tær verur, sum føroyingar, høgir sum lágir, høvdu brúk fyri. Tad var ymis sum tað eydnaðist skiftandi handils leiðslum at liva upp til hesi bæði enda- mál, sum í royndu og veru u.ki eru ser- stakliga sameinilig. Fólk í samtíðini feldu tí sum vera man eisini ójavnan dóm fyri Kgl. Einahandil- in. Tá vit í dag skulu meta um hendan dóm, eiga vit eisini at hava í huga, at handilin heyði aðrar uppgávur enn tær handilsligu. Hann virkaði t.d. sum peningasamband hjá tí almenna og hann hevði í hvussu so er eftir 1767 ávísar al- mannauppgávur. Men sum sagt, dómur- in var ymisligur. Tá handilin gav vinn- ing til ríkiskassan, var lítil og eingin áhugi í ríkisstýrinum fyri fríhandli, með- an føroyskir bøndur og embætismenn júst undir slíkum umsteðum vildu hava fríhandil. Tá handilin harafturímóti gekk við halli, royndu ríkismyndugleik- arnir at kanna, hvussu hann kundi verða givin leysur og privatiseraður. Tað skerst ikki burt, at teir mætastu bend- urnir í landinum hava óttast eina so víð- gongda broyting av handilsviðurskift- unum. Tí kom einki veruligt trýst at fáa handilin liberaliseraðan fyrr enn í 1830- 40 árunum. Hosur fram um útróður Orsakað av prispolitikki handilsins løgdu fólk seg eftir at binda hosur til av g £ reiðingar. Eitt úrslit av hesum gjørdist at útróðurin minkaði og innflutningurin av korni vaks. Tann treka prísá og tann langa farleiðin til handil Órs havn voldi, at loynihandilin b aði. y 4 1 1 Serstakliga var nógvur loynih il Í Suðuroy, men ikki var frítt nor I Yri heldur. Sostatt var neyðugt við ingum í bygnaði handilsins í Fe eftirsum fríhandil ikki fekst í I Sun ein byrjan varð í 1804 loyvt feroyingur at útflyta fisk og tálg umframt tær verur, sum longu frammanundan ikki vóru umfataðar av monopolinun Henda broyting fekk tó ikki tan: ætlaða týdning ófriðarligu tíðunum. orsakað ax Tå teir mætastu bøndurnir saman við embætismonnunum í 1816 enr 1aferð høvdu mesnað orðað fyri fríhandlin um, var roynt at gsa um onnur stig til broyting tt stigið var, at Løbner amtmaður í 1821 fekk álagt at samráð ast við Suðringar fyri at fáa teir at seta egnan handil á stovn og at reka henda handil fyri egna ábyrgd og rokning Eydnaðist tað ikki at yvirtala Suðringar at byrja frían handil, skuldi Kgl. Eina- handilin seta á stovn úthandil í Suður- Oy. Nú eydnaðist tað ikki Løbner at fáa suðringar at fara undir at reka handil Teir gjørdu Løbner greitt, at teir heldur vildu hava eina deild av Kgl. Handlinum setta á stovn í Suðuroy og so hendi ikki meira fyri fyrst. Suðringar vóru sjálv- sagt misnegdir og tað av góðum grund- um. Leiðin til Havnar var long og vandamikil og kravið um úthandil í Suðuroy var elligamalt við tað, at tað í hvussu so er longu varð sett fram í 1709. Somikið sterri var vónbrotið millum fólk í oynni og suðringar tóku tí í upp- aftur sterri mun til tey gomlu ráð at út- vega sær tær neyðturviligu verurnar við loynihandli til stórt tap fyri einahandilin í Havn. Úthandilin stovnaður 1836 So gingu nekur ár og málið um úthand! ar varð reist av nýggjum. Tann 20. apríl 1836 kom kgl. fyriskipan um, at setast skuldu á stovn tríggjar deildir av kgl einahandlinum. Hesir úthandlar skulu verða Norðuri í Vági, í Vestmanna og í Suðuroy Suðuroy fjørð. Valið fall Avgjørt varð, at úthandilin verða v ið Fron gi t pláss miðskeiðis skuldi svågs illum Frodba og Trongisvág á markin millum hagapartarnar Innan Tverá Líðarhaga indilshúsini vórðu á oyruna eystan fyri Tvørå og harav kk tann bygdin, sum her vaks fram vnið Tveroyri Uthandilin lætti inandi um livikor ini hjá fólki í Suðuroy. Fólk høvdu nú tri lníA I hand; r leiddu til avreiðingar. Tað er eingin ivi um, at úthandilin og annars nógvar av *- 1 - sum tad almenna og fiskatilvirti ing oktu un útróðri og Í royndir ikki eydnað- ust serstakliga væl, so gjørdu tær tað, at fólk so tingu eyguni upp fyri møguleikunum í fiskivinnuni. Eisini tað stutta bil úthandilin virkaði í Suðuroy, vaks útróðurin nógv og menn gjerdu dúgliga brúk av tí nýggja meguleikan- skapi Hóast hesar Smátt um at sleppa av við fisk til úthandilin á Tveroyri Henda broyting í politikki einahandil- sins fekk, hóast prísirnir vóru vánaligir stóran týdning fyri livikorini um alt landið. Eisini í Suðuroy fekk hendan bru, ng tydning, ti suðringar nú sum nevnt si av við útróðrarfisk. Meðan Tveroyri umleið 1915 suðringar áðrenn úthandilin kom í 1836 als ongan fisk avreiddu til Kgl. handilin, kom rættilig gongd á eftir stovnseting úthandilsins. Soleiðis komu av samlaðu avskipingum einahandilsins í tíðarskeið- num 1841-1850 130.738 kg. av turrum fiski frá úthandlinum á Tveroyri. Hetta var kanska ikki so nógv samanborið við tað, sum kom norðan úr Vági (Klaksvík) nevniliga 974.735 kg. av turrum fiski Men tá hugsa verður um, at suðringar sum nevnt als ikki áður høvdu avreitt fisk til handilin, so er t: um eina stóra broyting. Ella sagt við ødrum orð- im: møguleikarnir at lívbjarga sær Suðuroy batnaðu heilt munandi við út sin) TeKK KUNNielr og 1 3} a Hinvegin b Mc 5 Tvør KKI at Y tvrr 1311 ar vorðin priva raður og | pri Vat VirKi VOru St a Stoð i4s u Hetta at pláss ð ikki oktar kom av, at tað ikki meguligt at fáa byggigr nnumøguleikar i tradir at seta seg niður á. Gongd 1870, tá tað gjørdist meguligt byggigrundir burtur Doktara- trødni, ið upprunaliga varð løgd inn til faktorin og krambai -llarnar g stykkjaði han: grund g um he fólkatalið a at vaksa. He Okstu num heyði sín uppruna í tein u vinnuligu broytingum, sun hendu í Føroyum við byrjanina av tí so- kallaðu slupptíðini. Henda tíð « æl lýst í okkara seguligu og siðseguligu bokmentum og tí er eingin orsek endurtaka hesa segu her. Tó skulu vit stuttum lýsa vinnuligu gongdir Tveroyri frá umleið 1880 til umleið 191 og gera nakrar samanberingar við gongdina á plássum, sum eru hóskandi at samanbera við. Eisini skal