mikudagur 25. apríl 1990síða 12

Síða 12 roynt at meta tann tydning, sum bu- skaparliga menningin má haldast at hava havt fyri framvøksturin av arbeið- ararersluni. Kapitalisman tekur dik á seg Fra umleið 1850 hækkaðu fiskaprisirnir um alt Suður- og Vestureuropa. Hetta er ein tortreytin fyri tí búskaparligu menn- ing. sum eyðkendi føryskt vinnulív frá umleið 1875 til umleið 1920. Tað var í hesum tíðarskeiði, at feroyska kapital- isman av álvara tók dik á seg, eftir at føroyska vinnulívið í 1856 var vorðið privatiserað. Sum ellum kunnugt gjerd- ist fiskivinnan hevuðsálitið og vaks henda vinna í byrjanini fram í Havn og á Tveroyri. Soleiðis vóru t.d. í 1901 40% av flotanum heimahoyrandi í Havn ella tilsamans 35 skip, meðan 30% ella 26 skip høvdu heimstað á Tvøroyri. Fleiri stórar handils-idnadar og fiski- vinnufyritøkur vórðu stovnaðar eftir 1856. Nevnast kunnu T. F. Thomsen (1856), J. Mortensen (1859), Suderø Handelsforening (1875), Færøernes Op- halingsbedding (1894), Jørgen Morten- sen & Søn (uml. 1915), Tverå Fiskeri- selskab (1921) o.fl. Øl henda gongd, sum er væl lyst í bókunum hjá Páll J. Nolsøe og Joan Paula Joensen, skapti ein eftirspurning eftir arbeiðsmegi, sum ikki áður var sæddur i Føroyum og fólk flutu í stórum tali til Tvøroyrar, har tey seldu sina arbeiðsmegi til ein pris, sum arbeiðsgevarin einsamallur ásetti. Summi av hesum settust í fast bugv á Tvøroyri — onnur, serstakiiga kvinnur, vóru gestaarbeiðarar í styttri ella longri tid Soleidis vaks fram ein ognarleys stætt á Tvøroyri. Arbeiðsmynstrið gjørdist oftast soleidis, at madurin var til skips summarhålvårid og tokst vid fyrifall- andi arbeiði vetrarhálvárið, um nakað arbeiði var. Aðrir menn vóru arbeiðs- menn burturav. Konufólkini gingu í fisk ta tíðina, fiskaturking var fyri. Alt hetta er væl kent og eisini væl lýst í siðsegu- ligu bókmentum okkara. Fólkatalið í Frodbiar sókn 1801 — 1916 Ar 1801 1840 1880 1901 1906 1911 1916 Fólka- tal 121 210 468 650 933 1251 1522 Tvøroyri — býur og bygd Tvøroyri um aldamótið var sostatt tað mest býarkenda plássið uttanfyri Tórs- havn við ellum tí, sum eyðkendi býin tá á degum — eitt nú eini borgarastætt av vinnulívsmonnum og embætismonnum ødrumegin og eini eftir umstødunum stórari ognarleysari stætt hingumegin. Tað er neyðugt at kenna eitt sindur til livikorini hjá hesi ognarleysu stætt, um vit skulu kunna skilja fortreytirnar fyri tí fyrstu arbeiðararersluni. Hvussu vóru livikorini hjá vanligum fólki hesi árini frá aldamótinum og til 1915, tá Enig- heden verður stovnað? Hvussu lívbjarg- aðu tey sær? Hverjar dreymar hevdu tey? Hverji krev settu tey lívinum? Hverjar møguleikar høvdu tey í mun til borgarastættina osfr.? Líta vit at tí, sum higartil er fest á blað um hetta tíðarskeið, síggja vit, at tað er ymiskt, sum fólk meta um henda spurning. Jóan Pauli Joensen hevur í bókini Fiskafólk víst á ein sera stóran stættamun á Tvoroyri um hetta mund- ið. Aksel Mortensen hevur í bókini Mortensensmenn eina aðra fatan un viðurskiftunum og hevur tikið ti? orð Nr. 59 — 25. apríl 1990 ímóti Jóan Paula Joensen og ti mynd, hann gevur av stættaviðurskiftunum á Tveroyri tey fyrstu tríati árini av okk- ara eld. Báðir hevundar ganga eftir eyðkenn- um, sum víst siga nakað um stættamun- in, men lítið um livikorini sum heild hjá arbeiðarum og fiskimonnum. Annar tek- ur fram tann sjónska stættamunin við at avdúka yvirklassalótirnar hjá ávísum keypmansættum. Hin afturvísir pá- standin um stættamun og leggur alla orku í at prógva tann týdning, sum keypmenninir høvdu fyri fólkið í og við, at virki teirra góvu arbeiði til nógvar hendur. Vit fáa við eðrum orðum ikki so nógv at vita um sjálv livikorini hjá van- ligum fólki — hjá arbeiðsfólki og fiski- monnum. Tað, sum má haldast at hava áhuga í hesum sambandi, er hvussu livikorini sum heild vóru árini við búskaparliga vekstrinum umleið 1875—1915 og hverji viðurskifti annars í hesum skeiði vóru medvirkandi til, at arbeiðsmenn skipaðu seg í fakfelag. Tað má vera beint at kanna eftir, um livikorini sum heild vóru so vånalig, at tey elvdu til eitt skipað aftursvar frá arbeiðarafjeldini. Vit eiga eisini at spyrja, um onnur viðurskifti gjørdu seg galdandi, eitt nú ávirkan uttaneftir, tí sjálvt um vit taka sum givið, at arbeiðararerslan er sprott- in úr vánaligum livikorum, so eigur tann hugmyndafrødiliga ella ideologiska ávirkanin ikki at verða undirmett. Ella sagt við oðrum orðum: tað var ikki nóg mikið, at arbeiðararnir vóru misnøgdir við arbeiðslenir og livikor, men teir skuldu eisini hava nakað at hava hesa misnegd í. Teimum tervaði eisini hug- myndina og vitanina um, hvat ið átti at verða gjørt og hvussuleiðis gjørt var aðrastaðir. Uttan hesar fortreytir hevði Tveroyri mótmælið móti vánaligum arbeiðs- og livikorum: ikki leitt til nakra rerslu, men bert verið til hissini mótmæli so av og á, tá ið trýstið frá arbeiðsgevara og sam- felag gjørdist ov hart. Ut frá hesum skilst, at tað ikki er nóg mikið at lýsa livikorini frá 1875 —1915 fyri at fáa eina hylling av fortreytunum fyri Enigheden. Vit mugu eisini vita í hvenn mun fólk í Feroyum og serstakliga á Tvøroyri hevdu kunnleika til altjóða arbeiðara- rersluna. (framhald) la! #0: UR