fríggjadagur 18. mai 1990síða 17

TO AA bo Nr. 74 — 18. mai 1990 ' Á tíðindablaðið gera sum í Danmark. Nýhugsan ella mentan- arkollvelting — er eitt, annað er, at skal hon ger- ast veruleiki, krevjast pengar á borðið. Til skeið, til nevndararbeið, til fram- leiðslu av frálærutilfari, til próvtekuuppgávur, til fakráðgevasterv, til eftir- útbúgving. Summir av kravdu pengunum fåast ivaleyst til vega vid eini umlegging av verandi jåttanum å samsvarandi økjum. Men undan eykajåttan slepst ikki.« Móðurmál, mentan og skúli I álitinum sagt: »Um allan heim er móð- urmálið aðalmerkið fyri allan skúlaskap. Tað er aðalumboðið, sum bindur saman allar vegir. Tímar í ollum lærugeinum eru eis- ini tímar í móðurmálinum, Við vísindaligum roynd- um er prógvað tað, sum eisini er so sjálvsagt, at næmingum, sum givin verður holl undirvísing í móðurmálinum, uttan at teir verða ørkymladir av eðrum máli, fellur nógv lættari at læra ikki bert fremmand mál, men at læra yvirhevur. Eisini broytist medferðin — næmingarnir verða meira opnir og fríir. Er ikki hjá okkum ann- að lag? Er ikki fremmant mál sett í hásæti í okkara skúlaverki? Hevur fer- oyski skúlin nakað mál? Verður ikki danskt nýtt sum undirvísingarmál á jevnum feti vid føroyskt? Eru ikki skúlalógir, lesi- ætlanir, kunngerðir og lærubøkur — Mest alt beint danskt ella avskrift av donskum? Er ikki lestrarvegleiðingin donsk? Og próvtekurnar? Eru vit ikki komin ov stutt, eftir aldarlangt strid, at vinna føroyskum skúlaungdómi sama rætt til at tala og skriva egið mál í skúlum okkara, rætt, sum í eðrum londum er sjálvsagdur?< verður eisini Ov lágt stødi? „Ber til at tala um steði í skúlanum í Føroyum, sum stødan er? Er ikki stødid ov lágt, so leingi móður- málið ikki hevur somu semdir sum móðurmál flest? Uppi við móðurmáli- num er so ómetaliga nógv. Sjálvsfatan, veruleikafat- an, samleikafatan okkara bæði sum menniskju og sum tjóð. Tað er í tí sam- bandi ikki hugaligt at bera saman tann veru- leika, sum føroyskir stu- dentaskúla- og HF-næm- ingar dagliga uppliva, við støduna í eðrum londum. Hugsa bert um næming, sum fyrireikar seg til ein- hvenn tíma, t.d. segu- tíma. Bókin er donsk. Samanberingar við heim- lig viðurskifti eru ongar. Samanberingarnar eru við donsk viðurskifti — sum vera man — tí bekurnar eru ætlaðar donskum næmingum,. Í skúlanum skal næmingurin leggja fram tað, han hevur lisið. Kanska finnur næmingur- in, hóast danismurnar mala í hevdinum, góða foroyska vending, sum greitt sigur tað, han hevur hug at bera fram, men gakk, lærarin skilir kanska ikki føroyskt, og í tí skili verður næmingurin noyddur at umseta til danskt. Virkar skúlin soleiðis ikki beinleiðis til at bróta niður móðurmál næmings- ins, 100 ár eftir jólafund- in, og 50 ár eftir hin van- æriliga $7 varð sett úr gildi? Og er tað ikki hesa málsligu skizofreni, sum næmingarnir dagliga upp- liva, um so lærarin talar føroyskt ella ikki, vit skulu bera saman við steðuna í eðrum londum, har ið næmingarnir í flest- ollum tímum hava hevi at síggja, hava hevi at hoyra — og ikki minst — hava hevi at venja seg at nýta eitt móðurmál sum amboð í ellum vidurskiftum?« Ring gróðralíkindi „Fyri tjúgu árum síðani varð bert fátal av tímu- num í studentaskúlanum lisið á donskum, og danskttalandi lærarar í fólkaskúlanum mundu vera rárt hendilsi. Í dag er steðan tann, at umleið helvtin av ellum tímum í studentaskúlunum og HF-skeiðunum verður lis- in á donskum, og í fólka- skúlanum talar umleið tíggjundahvert lærarafólk danskt mál. Er tað ikki skomm, at foroyskir politikarar og feroyskir skúlamyndugleikar hava lagt navn til hesa syndar- ligu gongd og einki hava gjørt til tess at venda henni, okkara skomm? Er tað legið at feroyskir næmingar snerkja, tá ið okkurt hissini nygjørt før- oyskt freðiorð stingur seg upp? Hevur feroyskt meguleika at mennast og at verða mýkt í hægru skúlunum í Feroyum? Hevur tað nakrantíð havt tað? Eru ikki gróðr- arlikindini so ring, at før- oyskt er at meta við epla- slokkin, sum fær ikki vaksið fyri dáa? Ríður ikki óheppin ring- rás skúlanum sum ein marra. Hetta, at feroyskir næmingar ganga í dansk- an skúla í Feroyum, fara til Danmarkar at lesa, koma aftur við donskum áskoðanum, loysnum og skipanum. Útbúgva síðan dd i ÓL ve! | Í. 4 Síða 17 næsta ættarliðið av føroy- ingum í Feroyum og so fram? Hví duga vit so illa at hugsa sjálvsteðugt? Hví duga vit so illa at síggja virði í okkara egnu mentan? Kemur tað okk- um ikki alt ov sjáldan til hugs at finna loysnir við grund í okkara viðurskift- um og eftir okkara fyri- treytum? Læra ikki feroyskir næmingar um áhugaverd fyribrigdi og fólk gjøgn- um danskar bekur og donsk eygu? Og hevur ikki lærugreinin danskt serstødu í skúlanum? Trokar ikki hesin fremm- andi fuglur feroyskt av teirri bestu rókini? Eru ikki krevini til næmingar- nar í donskum líka stór sum krevini til danskar studentar í Danmark? Er ikki danskt, umframt mál- fak, bæði mentanar- og siðsegulig lærugrein, har næmingarnir læra um bókmentir, heimssegu, list, politiskar hugsanir og um fjølmidlar? Er ikki púra greitt, hví hetta alt er lagt undir danskt í Danmark? Og er ikki eins greitt, at hetta alt í Feroyum skal liggja undir feroyskum? Er lærugreinin feroyskt tann miðásur, sum skúlin snarar um? Átti hon ikki at verið tað? Hevur læru- greinin verið nóg væl um- sitin? Er tað rætt at næm- ingar skíra hana keðiliga, TJA nu N N S stirvna, eintáttaða og gamalsliga?« Skuli eftir føroyskum treytum »Vit kunnu spyrja: »Hvat er skuli eftir føroyskum treytum?« Er tad skuli eftir før- oyskum treytum, — tå ið lesiætlanirnar eru beint danskar? — tá ið umleið helmingur- in av tímunum verður lisin á donskum? — tá ið næmingarnir læra um spennandi fólk og fyribrigdi gjøgnum danskar bøkur og donsk eygu? — tá ið næmingarnir mugu svara spurning- um lærarans, sum ikki skilir foroyskt, á donskum? — tá ið krevini til danskt í Feroyum eru tey somu sum í Danmark? — tá ið næmingarnir í støddfrødi, alisfrødi og evnafrødi verða fyltir við donskum freðiorð- um, sum troka burtur føroysk freðiorð? — tá ið næmingar eru, sum halda skúlan oyða føroyskt mål? — tå ið ongar målsligar treytir verða settar lærarunum? — tá ið lærarar og næm- ingarnir bera danism- urnar úr donsku læru- bókunum við sær inn í tímarnar? — tá ið lærarar í feroysk- um siga við næmingar- nar, hatta vita tit jú úr tímunum í donskum? — tá ið 80% av lisnu yrk- ingunum í feroyskum stava frá aldamóti- num? — tá ið næmingarnir altíð halda donsku stílaevn- ini vera meira spenn- andi enn tey feroysku? — tá ið stórur partur av næmingunum eftir lok- ið prógv heldur mál sítt vera „gamalt tvætl«? - tå ið næmingarnir sita við donsk-føroysku orðabókini, tå ið teir skriva feroyskan stíl? — tá ið franskt er annað- hvert stersta ella næst- stersta lærugrein í øll- um deildum? — tá ið foroyskt hjá nógv- um av næmingunum er vrakað lærugrein? — tå ið dansurin, størsti mentanararvur okkara, ikki enn er nevndur i nakrari lesiætlan? — tå id føroyska stu- dentsprógvið er danskt? — tá ið næmingarnir í tímum í fremmanda- málum altíð mugu ar- beiða við donskum eis- ini, tí at ongar feroysk- ar orðabekur eru, ella tí at lærarin talar danskt mál? — tá ið næmingarnir til skrivliga próvteku i støddfrødi kunnu fåa uppgåvur, sum viðgera ókend serdonsk ella fremmand fyribrigdi? Tá ið myndin í alis- frødibokini er av donskum elverki? tá ið seg, at lestrarvegleiðari greiðir frá donskum út búgvingarstovnum og ikki grettir orð um fer oyskar stovnar á for eldrafundi um útbúgv hendir bert ingarmeguleikar? tá ið Halda vit tá skúla eftir føroyskum treytum? Er ikki megintreytin, vit fyrst av ellum mugu seta skúlanum, at hann kann geva næmingunum eina fullborna sjålvs- mynd, kann læra tey at síggja og skilja steðu sína í egnum landi? Og er ikki onnur megintreytin, at skúlin skal geva næmingi num fullborið útsýni, sum skal rekka um allan sjón- arringin? Undir heitinum mentan og skúli slepst ikki undan at nema við sínámillum steðuna hjá lærugreinu- num feroyskum og donsk- um. Í skjali 11.2 lesa vit hetta brot úr næminga- sjónarmiði: neyðuga vitanin um okk- >Tann ara retur og samleika sum tjóð varð givin okkum — í mun til vitanina um retur- nar hjá denum og um- heiminum sum heild — í so eintáttaðum líki, at vit vóru skjót at skira hana keðiliga og óáhugaverda É< Og seinni hetta: »Tad ringasta er, at tær í roynd og veru dámar lærugrein- ina danskt betur enn læru- greinina jøroyskt, av ti at hon sýnist meira nutidar- lig og elvilig.« I álitinum verður spurt: »Åttu ikki danskir lær- arar og danskir skula- myndugleikar at dugað sær hogv, tå ið tað ræður um at meta um, hvussu foroyskt mál og mentan trívast, hvussu læru greina- og tímabýti eigur at vera, ella hvat endamál- ið við feroyskari mið- námsútbúgving eigur at vera? Er ikki í hesum sambandi vert at vísa á annan aðalmun í hesum tíðarbili? Í 60-árunum var árliga studentatalið nekur fá prosent av einum ár- gangi. Í dag man um leið triðingur av hverjum ár- gangi nema sær kunnleika í føroyskum studenta- skúla ella HF-skeiði. Attu ikki skúlamyndug- leikarnir, tá ið teir eina- ferð fara at leggja til rættis skúla eftir feroysk- um treytum, at lagt sær hetta næmingasjónarmið í geyma?: >Tað átti at verið heilt náttúrligt, at tá ið tú fór úr studentaskúlanum í Føroyum, so visti tú meira um feroysk viðurskifti og foroyskt mál, enn tú gert. At tú fekst eitt foroyskt — og ikki danskt — stu- dentsprógu.= etj-