leygardagur 19. mai 1990síða 7

Nr. 75 — 19. mai 1990 , Målslig ómegd: Stilbrot at tosa „so øgiliga føroyskt« á einum diskoteki Feroyingar margháttligir i altjóða sambandi? Í ti nýggju og sera spennandi frágreiðingini um foroyskt mál og stoðu tess í HF- og studentaskulanum (Sosilauirn 17. mai), verða nógvir ertandi spurningar settir lesaranum, miðandi imóti at vekja hann og fáa hann at hugsa sjálvur um tey syndarligu málsligu viðurskiftini í foroysku studentaskúlunum >100 ár eft- ir jólafundin og 50 ár eftir at hin vanæriliga gerin 7 varð sett úr gildi,« sum tikið verður ti li frágreiðingini. Longu nú er greitt, at henda sráseting av stoðuni og tilráðing um åbøtur, er eitt eindømi i foroyskari mentanar- og skúlasogu. Ongantíð fyrr hava skeivleikarnir fingið so avgjørda og midvisa viðgerð. I hesi og næstu grein fær nevndin aftur orðið, tí ein van- ligur blað-samandráttur av hesi frágreiðing hevdi verið rættiliga fátæksligur í mun til tann málburð, har verður nýttur. Nevndin, ið varð sett av landsskúlastjóranum í september 1988, viðger m.a. málsligan samleika og sigur í hesum sam- bandi, at ein greining av stoðuni hjá føroyskum í Føroyum heuði greidliga avdúkað, at tað eru nógvar sterkar kreftir, sum ávirka og tilevna hugburð og áskoðan hjá fólkum flest mótvegis føroyskum. Neundin heldur fram: »Føroyskt mál innan handil og ídnað til domis stendur seg ikki væl, fer- oyskt lýsingarmál stend- ur seg ikki í kappingini við onnur »framkomin« mál — sigst. Í sjónvarps- skermunum um alt landið standa danskir tekstir á amerikanskum filmum, tí samfelagið hevur ikki ráð at seta týðarar — sigst. Búskaparligar grund- gevingar, ið stuðla undir ta líkasælu, ið landsins hægstu stovnar vísa mót- vegis hesum máli, skapa undarligar rangmyndir av føroyskum í okkum. Tað kundi tískil verið gongd leið at gjørt greitt, hvørj- um rangmyndum av fer- oyskum vit ganga við, og hví tær eru komnar í. Kundi hent, at orsøkin til, at tað so ofta er tungt at fáast við feroyskt, er, at fólk hava hesar rang- myndir í sær sum grund- arlag. Sjálvt gundarlagið und- ir teirri málsteðu, vit eru í, er, at feroyskt er við und- irlutan í Feroyum. Tað hevur í hesum saman- hangi ikki so stóran týdn- ing, at vit einans eru 40.000 fólk, ið duga hetta mál, men hedur, at tað, vit skulu kappast við, ræður yvir teimum virknastu amboðunum til at tilevna og avgera núverandi stødu. Hugsað verður sjálvsagt um sjónvarp og vikubleð, bøkur og lysing- ar. Aftrat øllum teimum vanligu identifikatións- keldunum, ið finnast í nevndu miðlum, so er van- ligari og vanligari at síggja teroyingar av- myndaðar sum marghátt- ligar í altjóða sambandi (hugsað verður t.d. um faldaran hjá sparikassa- num um DK-kortið) og óbeinleiðis teirra mál sum líka so fjákut og óhóski- ligt? Úrslitið av hesum er, at fyri mongum verður fer- oyskt undarligt, ein gomul leivd, ið ikki hóskar betur inn í samtíðina enn kollurin saman við tí ljósa klædninginum. Uttan rættiliga at geva tí gætur ganga ivaleyst fleiri við rangmyndum av feroysk- um, og tí er neyðugt at gera hesar rangmyndir greiðar, tá talað verður um føroyskt.« Rangmyndir — okkurt hissini dómi „Rangmyndir hava ymisk snið, og summar teirra tykjast ivaleyst bæði fitt- ar og vælmeintar: Før oyskt er so vakurt i yrk- ingum, men dugir ikki til handil og skrivstovu. Neyðugt er at avdúka, at tað, sum i veruleika- num liggur i einum slikum setningi, er, at føroyskt i roynd og veru hoyrir heima á eini forngipa- goymslu. Tað kann ikki nýtast í vanligum virk- andi stovnum í gerandis- degnum, í nútíðini, men innan serøki, ið onkur serl- ingur tekst við. Teldur og tekni t.d. eru gerandis- dagur hjá flestum fólkum — har kann málið ikki nýt- ast. Hinvegin er neyðugt at gera greitt, hví fer- oyskt ikki verður nýtt nóg nógv innan handil og skrivstovu, nevniliga tí at lærubekurnar á handils- skúlunum ikki eru fer- oyskar, handbekur og for- rit til teldurnar — alt er á útlendskum. Annað avbrigdi av rang- hugsanum um feroyskt er t.d.: Á flestum økjum eru eingi freðiorð. Vit hava í veruleikanum givið skarvin yvir, tá vit siga slíkt, og so er sann- leikin ein annar. Vit hava fingið okkum tann óvana at taka uppaftur donsk freðiorð í hålvføroyskum sniði við tí úrsliti, at fólk halda,at einki samsvar- andi er á føroyskum — og hver skuldi verið ferur fyri at gjørt slíkt á før- oyskum? Nei, henda fatan er ikki rett — innan teldu- viðgerð, skrivstovu, post- flutning, málfreði, stedd- freði, jarðfreði og onnur eki eru freðiorð gjerd, sum dansktvandir aka- demikarar, grannskoðarar og handilsfólk ikki kenna, ikki duga og sostatt held- ur ikki nýta. Hesi eru fólk- ini, sum stórliga mynda pallin og leggja málið nið- ur í følk.« Sjónvarpið og Svabo „Sjónvarpið, lýsingarnar, lærubekurnar vilja altíð ávirka og tilevna málið. Tað, sum fólk flest meina við hetta hugtak, er ein- ans tað, at málstvnar und- ir landinum ikki skulu blanda seg upp í mál- menningina. Hinvegin eru somu menniskju ikki ímóti, at t.d. Sjónvarp Feroya við sínum barna- sendingum ávirkar, stýrir og tilevnar málið eftir teirra hevdi. Er tað skil- víst? Gott úrslit av einum ar- beiði er ofta grundað á góðan framferðarhátt. Til tess at velja besta háttin mugu vit hava hollan kunnleika um steðu og kringumsteður. Vit mugu tískil greina steðuna her og nú. Tað er her og nú, vit skulu koma við okkara grundgevingum og leggja okkara orku í. Fólk, ið tá- ast við feroyskt, hava al- tíð havt so lætt við at tik- ið aðra tíð sum demi, havt aðra tíð sum evni. Tosað verður um tær framúr góðu lýsingarnar, Svabo ger av síni samtíð, frá teimum tungu tekum Hammershaimb tók, hvussu gløggliga Rask greinaði okkara málskip- an. Alt gott um tað — men nær verður farið undir at greina okkara samtíð, okkar mál? Greina vit eins væl okkara steðu, og Svabo greinaði sína, so hevði staðið betur til.« »Føroyskt er fátækt mála Í frágreiðing síni sigur nevndin, at tað eru serliga tveir bólkar, sum bera hetta oftast fram: >1) Tey, ið kenna málsliga ómegd, tí tey virka inn- an eki, ið eru nýggj í Feroyum, og sum hava fingið kunnleika til hesi virkisøki um fremmant mål. Hesin bélkur kann tó saktans bjargast við at áleggja útbúgvingar- stovnunum at gera og nýta feroyskt tilfar og soleiðis skapa feroysk- an málburð á hesum ekjum. 2) Hin bólkurin eru tey, sum gjøgnum serliga útskornan málburð, vilja sleppa at vísa, at tey duga annað og meira enn feroyskt — vanliga við teirri grund- geving, at tey ikki „fáa sagt tað á føroyskum.« Slíkir bólkar finnast innan øll smá mål, og har er ivaleyst einki at gera. >Tú kanst ikki ver »in« á føroyskum.« Tað er stil- brot at tosa »so egiliga før- oyskt« á einum diskoteki t.d. Tað ljóðar so sjálvshá- tíðarligt, men látur er iva- leyst eitt sera virkið am- boð í arbeiðinum móti fer- oyskum. Vit fáa við at gera gjeldur burturúr grundfest hugsanina um føroyskt sum „okkurt undarligt«, og betri vápn kunnu tey iki hava, ið hava ilt av feroyskum. Hver hevur ikki hoyrt hina: Hvussu eitur súkklupumpa á feroysk- um? Óhugsandi er ikki, at fatanin av føroyskum sum eitt heimfeðisligt mál fest- ir seg igjøgnum skemt. »Men málið må sieppa at útvikla seg fritt,« siga nógv, ið hava ilt av fer- oyskari málreinskan. Hetta ljóðar lokkandi. Tað er bara tað, at slíkt -