mikudagur 23. mai 1990síða 14

På Síða 14 tíðindablaðið Nr. 77 — 23. mai 1990 Um at »duga« ella »ikki duga« at drekka Nógv hevur í seinastuni verið skrivað um mis- nýtslu av rúsevnum. Og tað er gott. Hesi stóru hóttan móti bæði einstak- lingi sær, og samfelagi í sini heild verdur aldri ov stórur áhugi veittur. Men spurningurin er hvussu viðkomandi alt hetta yvirflatiska, meir ella minni teoretiska tos millum politistar, løgfrød- ingar, moralistar og sam- felagsfrødingar er fyri tey, sum målid hevur mest at siga fyri: misnytararnar og næstrafólki teirra. Tí tey sum stilla seg sjålvi upp sum »serfrød- ingar« um hesi vidkvomu mål, hava oftast ongar persónligar royndir at byggja á. Minnir meg um eitt kveldið eg sat og tos- aði við ein sum helt seg vita hetta og hitt og alt um alkoholismu og alkoholikarar. Eg spurdi býtt: »Hevur tú hetta frá persónligum royndum?« og helt hann seta meg »skåk-måt« tå hann svar- adi: »nei, men menn hava ju skrivad um Vietnam- stríðið, uttan sjálvir at hava luttikið í tía. Heilt mát var eg tó ikki, tí tað datt uppúr mær: >men — um umleið 10 pro- sent av føroysku tjóðini vóru vietnamesarar, so høvdu vit sjálvandi altíð havt ein teirra við, um Vietnamstríðið skuldi um- rødast í fjalmiðlunum < Har sat hann so, og vit fóru yvir í onnur sam- reðuevni. Sjálvandi eru ymsar grundir til, at alkoholikar- ar ikki eru við, tá alkohol- spurningar verða við- gjørdir. Kanska aftra teir seg sjálvir, ella kanska verða teir ikki spurdir eft- ir. Men tað er ikki tað, eg vildi koma inn á her, ein- ans gera nakrar smáar viðmerkingar til tað, sum longu hevur verið skrivað um í seinastuni. >Meir um alkoholismu« kann bíða til eina longri grein. Tað, sum hevur verið frammi, er mest kjakið um hvussu rúsdrekkalógin eigur at vera. Eins og tað var nakað altavgerandi fyri vandamálið í sjálvum sær. Gera tað til ein leg- freðisligan (juridiskan) spurning. Alt í lagi, fyri tey sum vilja drekka alko- holiskar drykkir, er tað kanska ein juridiskur spurningur. Men — tað sum fekk meg at tríva í pennin var — at viðhvert verður sipað til: »sjålv- andi eru tað tey sum ikki »duga at drekka< — við eðrum orðum: ólíkt teim, sum »duga« tað. Hetta er ein åhugaverd áskoðan. Her verða alkoholproblemini knapp- liga gjørd til eitt upplær- ingar- ella pedagogiskt problem. Vid at brúka orð- ið DUGA um vandamálini við eiturevninum alkohol — ella etanol —, so góð- tekur tú ta fatan, at tað kann »lærast«. Tí tað eg ikki »dugi« — tad man eg kunna »læra«. Loysnin er her ikki longur juridisk, men vit mugu seta kvøld- skeið í gongd, har fólk, ið ikki DUGA hesa list, kunnu læra hana. Nógv framtíðarsterv munnu so verða fyri »Alkoholpeda- gogar< í Feroyum. Ja — oll hava eitt demokratiskt krav at fáa meguleika til at læra tað tey ikki duga, er tað ikki so? Hvat sigur Landsskúlaráðið. Men javnrættur má vera: tey, sum ikk! duga at brúka t.d. morfinevni, mugu eisini kunna »læra« tað. Er samanburðurin so burturvið? Nei. Vísinda- ligar kanningar benda á, væl vitandi at alkohol ikki er eitt morfin-evni, at hjá umleið 10-15% av teim, ið drekka alkohol í okkara londum, umbroytist (metaboliserast) alkohol ødrvisi enn hjå hinum. Tad setur i gongd eina (fløkta) biokemiska reak- tion, id at enda utviklar evnid »THIQ« > (tetra- hydro-isoquinolin) i heil- anum å alkoholikaranum. Hetta evni er morfin-skylt og tí gerst alkoholikarin eins heftur av evninum — og evnistrongdin fer í gongd — sum hjá einum morfinisti. Bæði kenning- in og abstinensirnir eru eðrvísi enn hjá hinum, sum drekka. Hetta er nak- að arvaligt. Tí »dugir« hann ikki at drekka. Og tí er tað nakað tvætl at nýta orðið »dugir« í hesum sam- bandi. Hann kann ikki nýta evnið alkohol uttan at gerast heftur av tí, eins og aðrir narkomanar av teirra rúsevni. Hann TOLIR ikki evnið. Latum okkum tí sleppa undan teim tápuligu hug- tøkunum »DUGA« ella ikki »DUGA« at drekka — tá tað er visindaliga prógvað, at talan er um nakað viðfett, arvaligt, sum ger, at summi ikki TOLA hetta eiturevnið uttan at gerast heft av tí. Annar spurningur er so hver er meira >normalur< reint likamliga, hann ið tolir eitt eiturevni, ella hann ið ikki tolir tað. Hver vildi nevnt ein, sum ikki toldi blásýru, »sjuk- an< — um hann ikki drakk hana væl at merkja? ... Men hann, ið hóast tað hevði havt eina stjórn- leysa trongd til at drekka blásýru, hann hevdu vit oll mett sjúkan. nýliði TE —————————“ Landsstýrið charmuherferð P-talið Inger Hansen helt eina sera åhugaverda 1. mai- dags rødu í Fuglafirði í ár, har hon minti á týdningin av einum sunnum og rentablum vinnulívi, ið er grundarlagið undir væl- ferðini her á landi. Hon nevndi eisini ta sera vánaligu steðu, ið landið er komið í og helt fram: „Efter min mening har alle partier været med til at lave love, som har øde- lagt landet, og alle politikerne, som vi har valgt og stolet pá, har svigtet befolkningen. De har gang på gang løjet for hvor godt det gik, og alle vidste, at Der er tale om så dårlig forvaltning midler os og fortalt, det var løgn. af betroede at de burde straffes for det.« Hetta við at siga ósatt hvat hevur ikki verið sagt fyri Feroya fólki um víðkaðu P-talsskráset- ingina? Hevur ikki verið endurtikið nú í longri tíð, at upplýsingarnar um ogn og skuld úr peningastovn- unum skuldu brúkast til at eftirkanna, um skatta- borgarin hevði givið rætt- ar upplýsingar til skatta- valdið, og at hetta varð einaferð um árið og hevði einki við nakað dagligt datasamskifti við teldum at gera. Milt sagt, er alt hetta ósatt, tí í m.a. Dimma- lætting 19. mai hevur píp- an fingið eitt heilt annað ljóð í eini frágreiðing frá Líkningarráð Feroya. Har sæst týðuliga, at talan er um meira enn at biðja um upplýsingar frá peninga- stovnunum einaferð um árið, ella tá ið tað inn ímillum verður neyðugt at kanna gjøllari eftir hjá ein- støkum borgarum. Nei, nú er komið fram i ljósið, hvat ið veruliga er við at henda í feroyska samfelagnum. Eitt stórt lop fram ímóti einari full- komnari eftirlits- og skrå- setingarskipan av meira enn øllum peningavidur- skiftum feroyinga. Ein skipan, ið m.a. koppar alt á hevdið, soleiðis at í kom- andi degum mugu allir skattaborgarar eftir- kanna, um rætt er farið fram ímóti teimum, ístað- in fyri sum nú, at tað er skattavaldið, ið kannar eftir at rætt er givið upp. Ein skipan, ið verður við til í stóran mun at gera okkum til dólgar í skatta- viðurskiftum. Tey, ið eru roknskaparken, koma kanska at hava ein møgu- leika at fylgja við, men fleiri verða tey, ið ikki for- máa sær nakað ímóti skip- anini. Álvarsemið er íikki minni, tá ið hugsað verður um hverjir meguleikar, ið liggja í sambandinum við peningastovnarnar. Hugs- ast kann, at næsti leikur verður at víðka innkrevj- ingina fyri skatt enn meira. Skuggin sæst týðulig av ynskjum og málum em- bætismanna og serfrød- inga. Víðkaðar meguleik- ar fyri at vísa á tervin fyri at gera nýggjar lógir og reglugerðir, sum í teirra verð ætlast at gera skatta- áleggingina meira rætt- vísa og effektiva. Henda stremban ser- frødinga hevur sett síni ræðandi spor eftir seg í danska samfelagnum, har ið fremstu lógfreðingar í ríkinum hava sligið fast, at »Rættartrygdin er als ikki í lagi, tá ið vanlig fólk ikki klára at greiða sína sjálvuppgávu, men mugu brúka grannskoðarar til at greiða síni viðurskifti við skattavaldid«. Betri hevði tað sømt seg í hesum degum at arbeitt fram ímóti greiðari og ein- faldari reglum, ið førdu við sær ein minni terv fyri eftirliti og skráseting, so- leiðis at fleiri fólk fingu møguleika at komið i pro- duktiva vinnu. Feroyska samfelagið hevur hverki ráð ella brúk fyri, at sterri orka verður brúkt til óneyðuga um- siting og eftirlit av fólki. Brúk er fyri, at fleiri koma í produktiva vinnu. Hetta gerst ikki við at smoyggja hesa skipan nið- ur yvir fólkið. Líkt er til, at ein sera stórur meiriluti er hart ímóti víðkaðu P-talsskip- anini, og hevdu vit verið sera fegin um, at henda víðkanin ikki varð sett í verk. Nekur eru fyri skip- anini, men fyri teimum vísir tað seg ikki at vera so lívsneyðugt. Ti eigur Føroya Løgting at skipa soleidis fyri, at fólksins vilji í hesum máli verður fylgdur. Latið ikki ætlanina og vald embætismanna og serfreðinga vinna í hesum máli, „meðan fjøldirnar mega lúta og fylgja«. Fuglafirði 21. mai 1990 Martin Simonsen Kvinnuligir prestar Sum eina viðmerking til fuglafjarðarprestin, sum ikki vildi loyva einari kvinnu, sum er prestur, at prædika í kirkju síni. Eg haldi at víst eigur at vera til Gal. 3,28, sum sigur, at hjá teimum kristnu er ikki mannamunur, her er ikki Jedi ella Grikki, her er ikki trælur ella frælsur maður, her er ikki kallur ella kona: tí at tit eru øll ein maður í Kristi Jesusi. Men eis- ini verður sagt, at kvinnur skulu vera undirbrotligar (1 Kor. 14,34-36). Magnus Jørgensen P-talið er ein sápubleðra, ikki mótmælini móti ti. Fyri okkara allra skuld, latið hana bresta. Tit grundgeva fyri hví meiri skráseting er neyð- ug. Ógvuliga villleiðandi og ósannbærlig tíðindi. Ovurhonds einsporað mannagongd, ið tit opin- bera við hesm skrivi. Tit fáa onga beinari líkning av B-skattgjaldarum við meiri skráseting. Tey, ið hava hevi at nýta stóran rentufrådrått, kunnu finnast við hond. Har er eisini vert at leggja til merkis, at tað er lógligt at spekulera við rentum. Hví skal tað so skráset- ast. Hví greiða tit ikki frá, hvussu nógvar vanligar árslenir gjaldast skulu fyri ta øktu EDV-nýtsl- una. Hvussu nógv EDV- fólk skulu setast, og hvussu nógv vanlig skriv- stovufólk verða uttan ar- behandla o.a. » 5» Vit koma um alt landið. Vit gera gamla gólvið sum nýtt % Slípa, reinsa, avsyra, lakkera, acrylbonbehandia, lút- Træ, tundur, linoleum, flísar oa. Gólv, trappur, møblar 0.2. Bindandi tilboð og vegleiðing verður givin. beiði, tá skipanin koyrir. Komið nú, latið okkum vita. Fyrst og fremst, hví siga tit ikki frá, at henda meiri skrásetingin er heilt neyðugt, tá okkurt stýri onkuntíð í framtíðini fer at seta í verk ognarskatt. Tað vildi verið langt frá mær at lagt tykkum undir at arbeiða fram ímóti ogn- arskatti, men hver veit um ikki veljarin einaferð verður so óheppin at hann velur fólk á ting, ið fara at áseta ognarskatt. Tá hava tit ruddað slóðina. Alt hetta og okkurt, sum eg ikki veit um, átti at staðið í tykkara upp- lýsingarskrivi, um tit vilja kallast tilvitandi ábyrgd- arfólk. Býtt og einsporað rakstrarróp eru vit langt síðani vaksin frá, til alla lukku eru vit farin at ivast og spyrja. Súsanna Dam 5 Golvtænastan Tlf. 18875-19890