hósdagur 31. mai 1990síða 17

Nr. 81 — 30. maí 1990 ut broytast í komandi old er Tað verður fram, at serfrødingar eru ósamdir um hetta, og at Vakstrarhúsávirkanin bert er ein óprógvað teori; men tað er undanførsla. Tað finst næstan eingin serfrødingur á hesum øki, sum ikki met- ir, at ekta nøgdin av koltvi- iltu fer at broyta veðurlagið (eg sigi "næstan", ti tvør- ball finnast millum øll sløg av fólki og ikki minst mill- um serfrødingar). Tad, sum ósemja er um, er hvussu veðurlagið verður broytt og hvussu skjótt. tað fer at henda. At esin spurningur er greiður, stavar frá tí, at so helst ivaleyst ta tørt ógvuliga nógv ymisk fyribrigdi virka inn á veðurlagið, og ein broyting í einum teirra kann føra til broytingar í øðrum Hugsa vit okkum t.d., at økt koltviiltu í luftini ær luftina at hitna eina orad, so fer tad helst at føra við sær, at nøgd av nakað av ísi í Grønlandi, á Suðurpólinum > aðrastaðni fer at bráðna Men ísur kastar nógv meiri av sólarljósi aftur enn tað endi, sum liggur bert, tá hann er bráðnaður. Jørdin sýgur tí meiri hita í seg, enn hon gjørdi frammanundan og hitnar tí uppaftur meiri. Hetta fær kanska meiri ís at bráðna, sum gevur meiri upphiting o.s.fr.. Eitt annað dómi er, at veðurlagsbroytingar kunnu virka inn á gróðurin og tí inn á, hvussu nógv koltví- ilta verður bundin í plant- um heldur enn at vera í luft- ini. Nógv tilik fyribrigdi eru, sum gera metingarnar tór- førar; men nógv orka er eisini seinastu tjúgu árini løgd í at kanna tey ivamål, sum eru, og flestu teirra sum hava gjørt hesar k jørðin sum eild fera hitna millum )£ 5 gradir um miðja komandi old. Flestu eru sostatt samd im eima upphiting, og semjan um, hvussu stór upphitingin er, stavar ser- liga frá tveimum ivamålum Annað teirra er spurning urin um skyggini. Hvussu fer ein upphiting av luftini at virka inn á skýgerðina? Verða fleim skyggj? Og hvørjar avleiðingar fær tað? Skýggj kasta eins og ísur 10gv av sólarljósinun og okt tal av ský skuldi tí kølt um jørðu men samstundis virk skýggini eins og koltvíiltar ul at bjálva jørðina. Kald astu vetrarnæturnar eru ofta tær vid klårari luft. Tad er ti torført at gera upp, hvussu skýggini fara at ávirka veðurlagið. Havið Hitt stóra ivamålid er lutur- in hjå havinum. Nevnt var, at umleið helvtin av tí koltvíiltu, sum vit sleppa út í luftina, fer í havið sohvørt, og ein spurningur er, hvussu verdur vid ti fram- vegis. Havid goymir umleid z : 0.4 | sn 0.2 - 4 0} 1 -0.2 F rå -0.4 |- -0.6 - ----2---> Ársmeðal É | — S-åra meðal -0.8 | - 1 Í 1 1860 1880 1900 1920 1940 1960 1980 2000 200 ferðir so nógva koltvi inum broytist? Fer meiri av hava stórri avleiðingar. Okt iltu sum luftin; men ógreitt er, hvussu flutningurin av koltvíiltu millum luft og hav fer fram. Havid goymir eisini meginpartin av hit anum. Til at hita oll heims høvini eina £ 10000 ferðir so Nnogvur varmi sum til at hita alla luftina eina grad; men eis ini flutningin av hita mill um hav og luft vita vit ov lítið um Tann kunnleikin, serliga restar, er kunnleikin um djúphavið. Ovastu part- arnir av havinum (ovastu 100 metrarnir umleið) verða støðugt blandaðir av vindi og aldum og sambandið millum teir og luftina er gott, so broytingar í luftini og broytingar í ovastu pørt- um av havinum fylgjast; men djúphavið (sum goym- ir næstan alla koltvíiltina og allan hitan) er at kalla læst av frá ovaru pørtunum, og sambandið vid luftina hend nøkrum sum heilt ir á faum ryggin millum Skotland o Grønland. Í rygg it Norðan Í Sjogvur stóðum frå vatnskorpuni og floymir síðan suður um ryggin. Hetta hendir millum Grønland og Ísland. VVIr um ryggin millum Island og kaldi bol in fer eisini ut gjøg Førovar, og SJØÓGSVUf JOE una millum I ÞOTOV Bank: bæði Indiska Havid og Kyrra Havið. Henda ferð tekur nøkur hundrað ár ella kanska túsund. og við nakað av sum sekkur við Suðurpólin er saman SJÓGVI hetta einasta sambandið millum luftina og djúp- havið. Føroyar liggja ti á einum av størstu radiator- kranunum í jarðarinnar hita skipan; men vit vita í dag alt ov lítið um, hvussu kran- in riggar. Fara veðurlagsbroytingaranar at hava við sær, at gongdin í høvudsstreymunum í hav- sjógvi at streyma fram við okkum minni? Stórar millumlanda kanningarætl anir eru í ferð við at verða settar í verk, sum skulu geja rákið í heims Ø lum o serilga andid n im djúf ð og iuflina Hvørjar verða avleiding- arnar? Nevndu ivamål gera, at vit nógv år enn mugu liva i Alt bendir å, at kol- tvíiltan, vit spræna út i luft- ina, fer at broyta veður- lagið, og at jørðin sum heild fer at hitna; men nøkur ár fara at ganga, áðrenn sigast kann við nakrari vissu, hvussu stórar broytingarnar verða. OVISSU Nú eru helst fleiri, sum hugsa sum so, at ein upp- hiting als ikki hevði verið so galin, og tað er eisini hugsandi, at so verður hjá okkum: met lir em upphiting nevndu 1-5 gradir veðurlagsbroyt ara tó møguliga at ur hiti fer at bráðna innlandsis, og tað fer at fáa sjógvin at fløda onkustaðni | KR millum 23 | tur Cm og ein I komandi øldina. Hjá okkum ver tað kanska ikki so nog skulu hækkast. Aðrastaði h lendið er lágt út mót sjóvarmálanum, fara Ól oki. sum nú liggja tur i leggjast undir sjógv, so at fólk má flyta haðani Størsta hóttanin kemur tó kanska frá avfallsbroyting- um. Við øktum hita fer meiri væta helst at koma i luftina, og helst fer at regna meiri um okkara leiðir: men í subtropunum verður held- ur turrari. Avgerandi er nøgdin av vætu moldini í gróðrartíðini Mett verður, at hon fer at minka yvir so stóran part av jørdini, at tað fer at minka um matvøruframleidsluna Vandin fyri turki fer at ok) ast nógvastaðni, serstakliga Ovast í menningarlondum Um broytingar á okkara > t CI I N >. " i i x fer it hr 10 | I ådu I næslan Onki um em A Sama er e1sini torført at:siga nakað um broytingar us fiskastovnum okkara. H ast kann, at broytingarnar í Síðan endan av farnu eld er meðalhitin á jerðini vaksin umleið eina grad avvikið frá einum meðalhita). Tjakast verður fyri (Telini visa um, hvert hetta part stavar frá vakstrarhúsávirkanini nógvar mátar verða til tað betra una um, hverjar broyting men umframt óviss havast í huga, at broytingar í sjálv- um sær kunnu vera vanda- arnar verða, má miklar. Hóast broyttar umstødur við tíðini kunnu skapa livilikindi fyr nýggjum plantu- og djór sløgum, so krevst tíð til, at byggjast upp øki og gera eima nyggja bila økoskipan Tad sæst týðiliga av I um sa | o óloystir spurningar € hetta verð mong nvýtt ti il IKA b lok ent 1 114 x mid um eitt skip, sum fer ISK leið, har skiparin heldur enn at leka á veg inn at fáa teir at pumpa setur seg at rokna út, um ikki skipið kanska lekur so lítið, at hann fær tað inn og upp á beding, áðrenn tað søkk- ur. Trupulleikin er, at áðrenn skiparin er liðugur at rokna kann skipið verða sokkið, og áðrenn útrokn- ingarnar av veðurlagnum eru nóg neyvar til at prógva kann komin so vendist við vandan uttan va, broytingin vera langt at ikk 1 læt nar ) n Tiltøk cmiast um emma illumtjóða avtalu at minka um dálking. Í tí forinum var tað il I 4 gi 4 Mer K | k tu k x ( k ti á k CFC-e I ozon-lagið Av samlad koma næstan tey 90 %ini og tá kem frå olju, koli og gass1 hesi evni verða brend ur koltvítlta frá Bert hættir eru at minka um koltvítltuframleiðsluna. Vit teimum triggi kunnu nýta lutfalsliga meiri av ødrum orkukeldum, vit kunnu økja um effektivitet in, so at meiri orka fæst fyrr somu koltviiltt ella k nk 1 k [SI i Aðr kuk hvør k at nu 1 um tjakið Tk Foroy kjarnorkuver« | k | upu IK i ) skipal la Tað k drúgva tíð og Í kið Effekt sering gjørlig Friðingur oljunýtslum fer til Hutning av ymsum slagi. og flutr ingstólini = kunnu gerast meiri effektiv finst teknologi, sum kundi fingið bilar at koyrt 3-4 ferðir longur upp á kilomet urin, enn meðalbilurin ger í dag. Sama kann sigast um aðra orkunytslu; men við tað er ikki vist, at teknologi- in verður nýtt, og Longu í dag stórur Sambandið millum luftina og djúphavið og hitaflutr ingur teirra millum hendir við at sjógvur sekkur ser liga um okkara leiðir og síðan í dýpinum rekur ut í Hetta tekur hini heimshøvini »transportbandid« nøkur hundrad år um at mala runt. Havsins hitaskipan