hósdagur 12. juli 1990síða 7

er $ € £ Fr Nr. 108 — 12. julí 1990 sparast skal, har sparast kann við skili. Men tað ber heldur ikki til at spara, so alt steðgar upp og inntøku grundarlag landskassans fellur burtur. Eitt dygdargott alment virksemi er fortreytin fyri privata vinnulívinum og fyri politiskum metingum. Bert eitt hækkað útflutningsvirði kann loysa trup- ulleikarnar, vit hava í løtuni. Tað er í dag 800-900 miljónir, og skal - og kann - vaksa 500-600 miljónir fyri at koma uppá tað virðið, fiskurin hevur, tá hann verður drigin úr sjónum; útflutningsvirðið kann helst eisini koma uppá 1800-2000 miljónir krónur. Tað krev- ur at vit rætta teir grundleggjandi skeivleikarnar í høv- udsvinnuni. Grundleggjandi trupulleikin er tann koddin, ið vit hava latið høvudsvinnuna - íroknað sgluliðið - hvílt á. Vit hava framleitt soleiðis, at fiskurin er minkaður í virði eftir at hann er komin úr sjónum. Umfordeilingin yvir skattaskipanina er bara vaksin, tí minni og minni partur av tí, sum skuldi til avdråttir, rentur og nýskipanir cr komið úr útflutningsliðnum. Men nú eru sjálvt borgar- ligir samgonguflokkar farnir at ganga í seg sjálvar á hesum gki. Trekarnir í hesi skipan skulu linkast, men marknaðarbúskapur loysir einki einsamallur. Aftrat hon- um eiga at vera almennar fyriskipanir og almenn stýring, serliga viðvíkjandi peninga-umfarinum. Sum er sita bæði vinnulívsmenn og bankar lamnir. Bankarnir tykjast í stóran mun at dúva uppá, at lands- kassin kann roytast uppaftur meira, áðrenn farið verður undir at sanera vinnulívið. Men peningastovnarnir hava seinastu 10 árini økt eginkapitalin við eini miljard og skattafrítt sett aðra miljard til viks fyri at standa ímóti tapi, so teir eru væl fyri og kunnu ikki bara sita og bíða. Samvinna má fáast við hesar stovnar un Ll k k T 1 K || tøkurnar. HøvuOsregian verður helst, at fyritøkurnar fara av knéranum sum liður í saneringini og so meðvirkar man til at fáa gongd á aftur Rentuspekulatiónin, sum í helst er orsøkin til 2-3 milliardir av teimum 8-9 milliardunum, ið uttanlands- skuldin er, eigur at verða steðgað við broyting í rentu- skattaskipanini; lagt verður upp fyri, at broytingin ikki rakar húsalán o.a uppsparingar, eins og skattingin av rentu-innistødum verður óbroytt. A s0Sialurin Hvat fer at henda í næstum? Einki av hesum hendir undir hesi samgongu. Hon rekur bankanna politkk gjøgnum låntøku uttanlands ella við tvangsuppsparing; hetta hevur verið neyðugt, tí yvir skotið hjá undanfarna landsstýri ikki longur stendur í virdisbrøvum uttanlands. Tað ódámligasta í hesum er sostatt tann Gtryggleikin, ið bæði móttakarar av al- mannaveitingum og fólk í lønandi vinnu mugu liva við: tey mugu standa og líta at, meðan samgongan áleggur teimum milliardabyrðar í nýggjum lánum, og harvið flytir privata skuld yvir á landskassan. Eg metti í desember 1989, at hendan samgongan fór at megna at flyta 2-3 milliardir av uttanlandsskuldini frå tí privata yvir á landskassan, áðrenn hon leggur frá sær, men talið verður helst 3-4. Tær 630 miljónirnar, sum tosað verður um, verða helst 700-800 við árslok. Fólk vinna minni, hava minni eftir av tí, tey vinna orsakað av rokningunum frá sam- gonguni, og tað hevur sett eina ketu-reaktión í gongd (handlar og virkir stongja), og harvið versnar inntgku- grundarlag landskassans. Gamaní, innflutningurin mink- ar, men tað er einki mál í sær sjálvum, men skapar nevndu trupulleikar, ið mugu loysast. Men samfelagið kann ikki steðga upp, so samgongan hevur einki val: í heyst ella til várs noyðist hon aftur út at læna fleiri hundrað miljónir við ymiskum ngvnum: likviditet til húsalángrunnin, likviditet til fiskivinnuna 0.s.fr.; avleidingin er tann sama: skattgjaldarin kemur at bera stórri og stórri part av eini uttanlandsskuld, hann eigur so lítið í. Hetta er ein stóða, ið er munandi Ødrvis nn tær 200 miljønimar, landskassin skyldaði í 1988 Men longri tíð, 10 gongur g fOIk missa vor Í 0 dugna Er nýval ein hugsandi og kanska ynski- lig loysn? Fyri 13 mánaðum síðani fekk samgongan Skak-Niels at siga, at ráð vóru ikki til nyval. Men fyri hvønn dag, hendan samgongan situr aftrat, er tað dýrari at lata vera. Nýval hevði verið besta loysnin, men í aktuellu støduni er einki, ið fær ein at rokna við, at samgongan torir at taka eitt val nú. Situr samgongan ikki skeiðið út, so verður helst ikki fyrrenn á várið ella á sumri 1992. Hvat fer at henda í næstum? Alt er vorðið útsett og útsett og eingin loysn komin enn; tískil fara trupulleikarnir at hópa seg meira og meira upp. Fólk orkar ikki at bíða og samfelagið kann ikki bíða, 'massafluktin' úr Føroyum fer at halda fram og svart arbeiði fer at vinda uppá seg orsakað av skattum v.m. Færri hendur vera sostatt at bera byrðarnar í sam- felagnum. Sum er eru eingi eingi útlit til nakra loysn, tí teir hava rent seg fastar. Samgongan fer óivað at læna seg burturúr trupulleikunum: tað er lætt og einfalt, men eis- ini tað mest vandamikla uppá longri sikt, tí uttanlands- skuldin vaksur. Eg vænti, at tað verður trupult at fíggjað tær 600 miljónirnar, og tað sum verri er: eg vænti, at talið verður stórri við árslok. Er nýval ein hugsandi og kanska ynski- lig loysn? Samgongan eigur at leggja frá sær! Tað er neyðugt at síggja veruleikan í eyguni: samgongan tænir ikki sam- felagsins áhugamálum. Tað er týðuligt, at áhugamálini hjá einstaklingum og flokslimum í samgonguni rgkka fram um samfelagsins áhugamál. Tí er arbeiðið hjá sam- gonguni dømt til at miseydnast, og tað er longu prógvað til fulnar. Men helst er tað so, at hendan samgongan tor- ir ikki at fara út í val í úrtíð. Lassi Klein: - Landsstýrið hevur ikki gjórt tað minsta fyri at vinna á trupulleikunum Lesið leygardagin! Finnbogi ivast í, um tal- an er um meirútreiðslur, og heldur annars, at summar al mennar konti kunnu hækk ast; Tordur meinar, at samgongan samtykti eina 'sum um'-fíggjarlóg og bara letur standa til; Anfinn meinar, at talan er um góðar 400 miljónir og ikki 630 Síða 7 Edmund Joensen: Politiskur kleyvarskapur at meirútreiðslurnar eru farnar á glid. Tað var júst hesum, ið hendan breiða samgongan skuldi forða fyri. Táttast má í og undirskotið má lánfíggjast 630 miljónir fara at resta í á fíggjarlógini. Hverja viðmerking hevur tú til hesi tíð- indi? Eg eri ikki klakkur av, at inntøkurnar eru munandi lægri - 200 miljónir krónur - enn roknað var við. Tá fíggjarlógin var samtykt, vóru vit ikki á einum máli við samgongufelagar okkara. Vit roknaðu við, at útflutningurin fór at verða óbroyttur, men aktivitet- urin annars skuldi minkað og harvið eisini grundar- lagið fyri inntøkum landskassans. Tá talan er um meirútreiðslurnar uppá 431 miljónir krónur, so er talan um beinleiðis politiskan kleyvar- skap. Tað var júst hesum hendan stóra samgongan skuldi hava rygg ul at halda. Hvat eigur at verða gjørt? Hvussu skal landskassaundirskotið fíggjast? Meiri skatt kann talan ikki verða um, heldur ikki um meiri toll. Eftir er so bara ein møguleiki, og tað er at lánfíggjað undirskotið í tann mun tamarhald ikki fæst á útreiðslunum. Men låntøkur eru ikki ein loysn, ið kann brúkast framhaldandi. Hvat fer at henda í næstum? Samgongan hevur sett sær nógv fyri, so vit fara at streingja á fyri at røkka hesum málum. T.d. at forða fyri, at talan ikki verður um fleiri meirútreiðslur, at fremja broytinganar á fiskivinnugkinum 0.s.fr. Hvussu er arbeiðslagið í samgonguni? Tað veit eg ikki... viljin er góður, men tað hendir lít- ið. Er nýval ein hugsandi ella ein ynskiligur møguleiki? Nú ert tú so nærspurdur. Um tað er ein hugsandi møguleiki havi eg onga meting um. Hvert tað er ein ynskiligur møguleiki? Til tað havi eg bara at siga, at ein avtala er ein avtala: antin er man í samgongu og arbeiðir fyri tí, man hevur sett sær fyri ella brýtur man avtaluna, og so er talan um eina nýggja stóðu...