hósdagur 2. august 1990síða 8

Síða 8 entan å framsyning - Vit eru í ferð við at gera kluftina millum mentan og gerandisdag stórri. Fólk flest hava ikki aðrar Í valmøguletkar enn millum BBC og bingo, tí mentanin er blivin framsýningarlutur í Norð- urlandahúsinum, segði Marna Jacobsen í ber- søgnu rødu síni, hon helt í Føroya Fólka- háskúlafelag ólavsókuaftan Ég fari fyrst av ellum at takka háskúlanum fyri tann heiður, at verða biðin at halda reðu her á stað- num. Í uppvekstri mínum eri eg ikki beinleiðis ávirkað av háskúlaandanum, sum eg meti hevur uppruna- ligu retur sínar í bónda- mentan, í staðin eri eg uppvaksin í fiskimanna- umhvervi fyri síðan at enda sum bóndakona heima á Sandi. Hendan sameining av fiskimanna og bóndamentan er mítt steði undir hesari reðu um mentan. Tann vanliga merkingin av mentunnarhugtakin- um er, at tað er nakað fólk skapa í gerandisdegnum, men hóast hetta er vanlig hugsan, so er týðiligt, at fert tú at spyrja fólk, hvat mentan er, so fara tey at ivast, tí enn vísir mentan seg at vera nakað, ið hong- ur uppi yvir gerandisdeg- num, nakað ið er dygdar- betri og vakrari enn ger- andisdagurin. Hetta, at mentanin hongur uppi yvir gerand- isdegnum, kemur ikki bert til sjóndar í drotningar- vitjanum og eðrum tiltek- um fyri útlendingum, men verður eisini hildið í hevd innan tað vit vanliga kalla føroyska mentunnarpall- in Hesin pallur hevur skift manning, tey gomlu, sum høvdu retur sínar í eini farnari tíð, eru útskift við onnur, sum hava sínar røt- ur í nýggju tíðini. Hesi illskast júst inn á at mentanin verður gjørd til framsýningarlut, nak að. sum ikki hevur við ger indisdagin hjá teroying At gera, í gr tí er spenn 5 tier penn indi at kanna, hvat man so hevur at seta i stadin vendi og snari mær, so dugi eg bert at siggja, at i høvuds- heitum er alt vid tad men hvussu eg so gamla, mentanin sveimar framvegis uppi yvir høvd- inum å okkum. Vistu eru mangar hug- myndir broyttar, men enn hevur fåur tikið avleiðing- arnar av hugtakinum mentan sum nakað skap- að í gerandisdegnum. Tað, sum vit hava fingið í staðin er meiri pro- fessionalisma — meiri ser- kunnleiki. Hevuðsbroytingin inn- an mentan er, at fyrr var viðurkent at summi vóru fínari og meira mentað enn onnur, soleiðis er enn, men afturat hesum letur man eitt sindur av yvir- skotinum seyra niður til tey ómentaðu, tey, sum bara hyggja at sjónvarpi, spæla bingo og koyra skít. Hvat vil tað í roynd og veru siga, at mentan er nakað, sum verður skapað í gerandisdegnum og hvussu samsvarar hetta við tann samfelagsbygn- að, vit hava og tey ideal hetta samfelag hevur at miða seg eftir? Í orðinum samfelag liggur ein fatan av, at vit eru felags um eitthvert. Í orðinum demokratiskt samfelag liggur haraftur- at tað, at vit ikki bara hava nakað til felags, men at vit standa á jøvnum føti, ell menniskju hava líka virði, men fara vit afturum hesar frasurnar, so sæst dag og dagliga, at so er ikki. Vit eru eitt fólk, men tað sum sagt verður um at vit mugu hava ein felags identitet, er mein- ingsleyst, tá hesin identi | t ir vit leita so eftir bert y ARK Ði t 1 IKK k A f men tad, sum er undrun arvert fyri ikki at siga paradoksalt er, at krøvini til list eru blivin alsamt harðari, leiðin fram til vidurkenning innan før- oyska mentunnarpallin gerst smalari og smalari. Tad er munurin millum tey føgru orðini, tær vekru myndirnar og so tað, sum í veruleikanum verður gjert, eg sipi til. Lat meg taka nekur demi fyri betur at greiða frá hesum: Tað fyrsta, ið fellur mær í huga er orðið post- modernisma. Eitt, sum eyðkennir hesa rerslu er, at alt er ógreitt ella alt er meguligt. Á sama hátt sum samfelagsgongdin er ógreið/flekjaslig, virðis- metingar skifta alla tíð- ina, tað, sum er brúkiligt í dag, er óbrúkiligt í morgin og so tann hóttan vit hava hangandi uppi yvir okk- um um kjarnorkukríggj, AIDS, dálking og annað, alt hetta speglast í post- modernistisku listini, tú kanst ikki spáa um fram- tíðina longur. Postmodernisma er eis- ini í Føroyum, og eitt sum eyðkennir hana í t.d. bók- mentum er, at hon er óskiljandi hjá stersta partinum av okkum, hon krevur serkunnleika, men føroyski mentunnarpall- urin hevur skundað sær vid sinari vidurkenning, tey siga, at kanska um 100 år fara øll at skilja hetta, so vónandi er hetta ein uggi hjá rithevundan- um. Samstundis er eitt krav til listina, at hon má ikki vera ov persónlig, tí so hevur hon ikki almennan áhuga, her hugsi eg um yrkingar hjá Astrid Joen sen, sum vórðu skírdar so leiðis. Hetta er legið, tá hugsað verður um, at nær um øll skilja hennara yrk ingar og nærum ongin tær hjá Carl Johan Jensen Ein partur av svarinum er kanska tann, at hon er kvinna, sum skapar út frá Nr. 117 — 2. august 1990 royndum sínum í ger- andisdegnum, ein gerandisdagum, sum nógvar aðrar kvinnur kenna seg aftur í, men sum av monnum verður hildið at vera uttan áhuga, men hetta er ikki alt svarið. Eitt annað meguligt svar er at tað eru summi, ið duga at fóta sær í tí heiminum, sum eitur fín- mentan, tey kenna spæli- reglarnar, tí tey sjálvi eru við til at gera teir. Hetta fær meg at hugsa meira um málið. Tað er vanligt at hoyra at vit ell eru líka góðir føroyingar, uttan mun til hvussu vit duga at brúka málið. Hvussu ber tað so til at slíkt, ið ikki verður hildið at lúka krevini til gott fer- oyskt mál, verður feiðað av borðinum, er tað ikki tí at onkur ikki dugir málið kortini? Í felagsskapinum LISA verða krevini eisini harð- ari, nú skal listin sensurer- ast, soleiðis at bert tað all- arbesta fær innivist í hes- um felagsskapi. Tað skal ikki nógv hugflog til at ímynda sær, hver fer at verða umboðaður har. Lat so pebilin stuttleika sær við sínum framsýn- ingum á Vestanstevnu og ødrum bygdastevnum, hjá LISU fáa tey ikki innivist. Sjálvt hetta at taka myndir er nú blivið ser- kunnleiki, tað, sum fyrr kundi vera til miklan stuttleika hjá fólki, skal nú vera list, lat so hini stuttleika sær við sínum barnsligu myndum, tiknar á idiotsikraðum mynda- tálur toium Eitt, sum eyðkennir borgarliga samfelagið er ein uppbýting í bólkar, um vit kalla tað stættir ella klikur ella okkurt triðja, er líkamikið fyri meg júst nú, men tað er vanligt, at hver roynir at verja sítt. Hvat hendir tá tað vanliga fólkið roynir at troðka seg inn og taka burtur av teimum rætt- indum, sum borgarin hev- ur? Eg havi tvey skemtilig lokal dømi, ið lýsa ógvu- liga væl hvat kann henda: Sigi eg Kirkjubemúrur- in — so siga ell — jú hann kann bólkast undir ment- an, men sigi eg ferjulega, so rysta øll á høvdinum og siga nei — ferjulegur hava so avgjert onki við ment- an at gera! Ætlanin var ikki at sannfera áhoyraran um tað ovugta, men bert vísa á hvat hendi tá mentan og veruleiki brustu saman. Jú, allir mentunnarpávar vóru á gosi, tær siglings- leiðir, ið har vórðu skotnar upp sum alternativ, vóru so postmodernistiskar, at ein og hver við eitt sindur av skili fyri streymviður- skifti risti á høvdinum. Og tað bleiv ikki tala bara til fólkið, nei, málningalistin bleiv eisini tikin í nýtslu í herferðini og tað sjålvt »i fjendens lejr«. Alt fyri at sannfera fólkið um, at hetta var also for galið! Eitt gott kom tó burtur úr ellum hesum, og tað verður sagt uttan ljótar baktankar: ongantíð er tað blivið kjelað so nógv fyri Kirkjubemúrinum sum nú! Eitt annað skemtiligt dømi, er okkara heimliga sangarinna, sum fór í hernað móti meira etabler- aðum listafólkum, hon brúkti stutt sagt tey rætt- indi, sum borgarliga sam- felagið hevur givið okk- um, nevniliga einkarrætt- in til tad, ein hevur skap- ad Tann sjonleikur, id ta var, tað var sum við gull- hornunum á »de higer og søger« hóast nú var tað ikki eftir gullhorn- unum, men eftir himmal- vegnum. sinnl Føroyski dansurin er ofta eisini å framsyning Nu kann man sjålvandi spyrja, hvat øll hendan uppramsingin av dømum skal til, er endamálið ein romantiskur boðskapur um, at alt, sum verður skapað er líka gott, skulu vit nú niðuraftur á tað steðið, har bókin verður ummæld eftir, um perman er snotulig ella ei? Nei — tað var ikki ætl- anin, men heldur at vísa á, at vit mugu geva okkum far um, at vit eru í ferð við at gera kluftina millum mentan og gerandisdag størri. Sum er, hava flest fólk ikki aðrar valmøguleikar enn millum BBC og bingo, tí mentanin er blivin fram- sýningarlutur í Norður- landahúsinum. Í hesum tíðum, sum summi kalla postmodern- istiska, er tað meira neyð- ugt enn nakrantíð, ikki at missa sambandið við seg- una, tí hon kann meira enn nakað annað siga okkum orsøkina til hví skilið er sum tað er. Tað kann sig- ast við einfaldari mynd úr náttúruni, at uttan retur er ongum lív lagað. Við hesum orðum havi eg hug at venda aftur til háskúlan. Tað verður mangan spurt, um háskúlin hevur nakað grundarlag í nú- tíðar samfelagnum. Eg vil halda, at hevur háskúlin havt nakað grundarlag fyrr, so hevur hann tað ikki minni nú, nú m.a. tí at háskúlin ger tvertur ímóti restini. Hann metir fólki soleiðis sum tey eru, ella sum Steinbjørn segði, at hann skal hjálpa næming- unum at skilja, at hann er nakað, kann nakað og eis- ini hjálpa honum at finna nýggjar síður av sjálvum sær. Takk fyri og góða ólav- seku.