týsdagur 6. november 1990síða 13

tíðindablaðið Nr. 176 — 6. november 1990 donskum blaði, men báðar greinir greid- du bert frá hevuðsgongdini. Tá ið Gudmund Effersee, sýslumaður, einri kom at halda grannastevnu í Sumba, hevði hann við sær heiðurslenir til bjargingarmenninar: bjargingarme- dalju til Pól uppi í Kvíggj við navni hansara rist í og orðunum: >Af Farens Svælg fremblomstrer Pris og Løn«. Felagar hans fingu 32 kr. i heidursløn, sjålvsagt eisini teir fyra, sum bjargadu liv Jóan Peturs og Jákupsar í fyrsta parti av ódnarleikinum og vóru við í seinra parti ta longu tíð, tað stóð teim- um ellum um lívið á Sundinum ; ni trívist allastaðni: Ein maður undi ikki bara sær, tá heiðurslenin var hu handað monnum, og helt fyri, at tað var mismunur, at Pól skuldi fáa medalju, fram fyri hinar. Tá reistist Gudmundur Effersæ úr sæti og segði ilskliga: >Tú skalt mir Pól uppi í Kvíggj um framt sum oc r í hesari longu nú víðagitnu v 1gt síðani hevur hav eið borið síni brøga í Sí gerum: „11ersee kendi Póls lyndi til fulnar og visti til dømis væl um, at hann hina ódnarferð- ina, tá ið fleiri vágsbátar mundu gingið burtur á veg frá Flesjunum, soleiðis sum Jákup Dahl, próstur, hevur greitt frá, í ódnarstormi fór fram við bergseggini og at enda fekk eygað á Dánjal við Misá og hansara menn, sum hevdu slitið upp undir land vesturi undir Sumbiarbjørg- um, men lúgvaðir til deyða ikki vóru fer- ir at vinna longur fram. Tá fór Pól við eigarunum av »Hvita« vestur undir land og ferdi bát og manning til Sumbiar, tí ikki var lendandi á Vágseiði, umframt so mangt annað bæði á sjógv og landi. Hetta ummæli Effersøes kundi ongin rættvísur sumbingur mótmæla; teir vistu av royndum, at oddamaður kravd- ist í hverjari ferð, skuldi hon vælferð verða, tí Várharra var ikki javnaðarmað- ur, tá ið hann býtti sínar gávur út. Viðmerkingar Ég eri ofta biðin av monnum bæði í og av bygd enntá norðaneftir um at skriva um hesa ógloymiligu bjargingarferð og nevna menninar á navni, men í fleiri ár 1avi eg ikki litið mær til at fara undir erkið og lýsa tað so stórbært, sum tað r vert; tí sum meinkunnugir i Sunnba lugi eg allvegis at meta, hvussu djarvir, sjálvan seg gloymandi og fjallsterkir lesir menn hava verið. Tí ongastaðni Ha nakrantíð, sum eg veit um, hava A Pollinum í Sumba er høgligari nú at lenda enn ódnardagin 4. nov- embur 1890. "Men enn er brim- pláss", sigur William Joensen, sum er einasti eftir av Hargabreðrunum. Myndir: Kalmar. menn við meira fullráddum huga og undir verri sálarkúgandi og nervaspenn- andi umsteðum sett sítt lív í vága fyri at bjarga aðrar frá deyða. Men tá ið ongin kann ella vil, og er nú eri komin til ta metan, at eg kann gera tað so væl sum nakar annar, havi eg roynt at varðveita minnið um kapparnar fornu; men sam- stundis má ikki gloymast, at tað vóru fleiri aðrir sumbingar, ið hug hevdu at fara, enn teir, ið fóru, men ikki sluppu við, tí fullmannað var Teir fýra, ið fyrru bjargingarferðina tóru, men sum máttu seta upp á Hólmi- num við Jóan Peturi og Jákupi, vóru Jóan Pauli Abramstovu, Tummast (Massurin) í Olhusi, Dánjal í Abram- stovu, allir úr Herg, og Símun undir Hamri. Teir fimm, ið byrjaðu seinri bjarging arroyndina, vóru Pól uppi í Kvíggj, Jenis í Skemmuni, Tummas Johan úr Hargastovu, allir úr Hørg, og mágur Pól Jenis í Andrasgarði og bróðirin Magnus í Andrasgarði, heiman úr Gerðum. Allir, sum eg her havi nevnt, vóru kendir sum stakmenn uttan kanska Magnus; men hann vísti her í royndum, at hann eisini átti mansevni, tá ið umgalt dirvi og bragdleika. Teir tríggir, sum ikki lukkaðust í bát- in, tíð Pól noyddist so brádliga at kvetta stavnatogið fyri at bjarga báti og mann- ing undan ólegunum, vóru Dánjal í Lað- angarði, hálvbróðir Pól, Johannis i Abramstovu og Tummas í Lopra, ikki minni menn í nekrum leiki enn hinir. Ég vil treystliga viðmerkja hetta, tí tað er av onkrum hildið, at teir aftraðu seg at fara við, tí tá vóru vónirnar fyri ellum, sum at renna seg í tann vissa deyða. Men hóast eg veit, at ongin hev- ur so sterkur verið, at hann ikki onkun- tíð hevur kent veikar stundir, so fái eg meg illa at trúgva, at hetta var atvoldin, tí hesir menn vóru alvegis herdir í verstu vandaferðum bæði í brimi og bergi. Dánjal í Laðangarði gekk bróðuri num næstur í ollum førum; Johannis í Abramstovu var ein sjógarpi, sum ney' an fann sín yvirmann, tað gav at bíta, at hann doyði við ár í hendi á kappróðri, 86 ára gamalur. Og Tummas í Lopra var alla teira tíð felagsmaður Póls og helt á við at sekja sjógv til ellisår. Hesir menn so væl sum allir rættir sumbingar vóru av tí gamla berginum brotnir, og bregd og eftirmæli vóru teirra hægsta mið sum hjá teimum fornu grikkunum og sum ein arvur frá fornfedrunum víkingunum, ið bygdu hesar oyggjar og síðani varðveittir í kvæðunum til dagin í dag. Maðurin var í meti meira virdur eftir dugnaskapi og bragdleika enn eftir ogn- um. Teir gomlu vóru viskisfúsir og lívs- glaðir, bregd og virki gingu hond í hond, og kapping fór fram í ellum ferum ikki minst á bjargaferðum og útiróðri; kapp- róð varð íðuliga á ytstu havmið bæði út og aftur at landi. Teir hildu tað ikki vera synd, sum so mong heilig býtisbern í dag halda, at halda skemtan, látur og gleim »ti Gud gleddi hann, ið glaður var — hann var Gudi kærur«. Veitslukærir og dansikærir havnadu teir onki av lívsins góðsku, teir vóru ikki fráhaldsmenn og enn minni »frelstir«, slíka hugsan metaðu teir sum guds- spottan eftir Jesusar orðum um farisear arnar, og Paulusar, at hann mátti hvønn einsta dag beta um sína sál, um hann skuldi vóna at vinna sín himmiríkispart. Ti í halgubók vóru teir fornu stinnir, sum eisini Schretar, prestur, sigur — um ár 1800 — at tá ið hann einaferð staddur í Hovi vildi sannfera bygdamenninar um, at bæði trell og huldufólk vóru ímyndingarfostur, slógu teir upp í Halgubók, og við hennara orðum prógv- aðu teir fyri prestinum, at tað var hann, ið var á skeivari leið. Allir feroyingar kunna vera ernir av slíkum monnum og teirra avreksverki og ikki minst sumbingar, tí í einari bygd so uttanhanda, sum Sumba var, rennur sama blóð í ellum æðrum, tí teir útintu í royndum tað, sum Halgabók sigur er tað størsta bragdið av ollum, at seta sítt lív í váða fyri at bjarga annans kvi. Ég veit um tey mætastu bregd um heimin og tey mongu og miklu roysni, okkara hugprúðu sjógarpar, kanska heimsins besta sjómanstilfar, hava framt, men onki, haldi eg, fer fram um hesa bjargingarferð, allar umsteður sammetaðar. Teirra hugsjónir og bragd- arhugur var skaptur av tí hábærsliga kvæðaandanum, sum enn livir í okkara bestu monnum, men sum eintáttaðir eftiraparar av mongum nútímanser- skapi í mentan og ómansligum hugsun- arhátti, ið nú sjálvkravdir setast ovast við borðið og krevja orðið í ellum forum, vilja hava okkum at sleppa upp á fjall, hóast teir ikki vita meir um fedranna mentan enn hundur um himmiríki. Slíkt bragd, sum hetta er, er hundrað ferðir sterri enn øll ítróttarbregd tilsaman. Kvæðini skaptu hesar avrekskappar, og teir skaptu sumbinga miklasta bragdarkvæði. Um oddamannin Pól uppi í Kvíggj, sum hevði til tiltak: >Ég kenni meg sjálvan“, og »Gud náði hann, ið ongan øvundarmann eigur«, segði maður á ellisárum, ið ofta var hansara mótsteðumaður í teirra virkisdogum, langt eftir tað Pól var deyður, at hans- ara javnlíki hevði ikki verið í bygdini og kom heldur ikki aftur; men hann hevði eitt brek, hann var ovmikið leysur á hondini. Hann meinti við hetta, at Póls gávumildni hevði forðað honum at leggja so nógva ogn undir seg, sum hann annars við sínum sjáldsama dugnaskapi hevði verið førur fyri. Men mong vilja halda við teimum, ið nutu gott av honum, at hansara góða hjarta- lag kundi ikki nevnast eitt brek, men ein dygd, tí honum ella hansara treyt ong- antíð nakað av hesari atvold. Gomul kona, ið búði hjá Póli á sínum ungu ár- um, segði við meg, at hann var tað mest góðlíðandi menniskja, hon hevði kent. A fimtiáradegnum aftaná hesa merkishending kvað abbasonur Pól: Enn kann lesast slóð av tínum fótafari, roysnisrúnir skar tú djúpt í Beinisverð. Tá ið brimið treður ódnardans um landið, dunar kappakvæði títt um Sumbiarfjørd. tað eru nú 55 ár, síðan Pól doyði, og komið upp á hálvfjerðsinstjúgunda ár, síðani sjónleikurin mikli fór fram, bar- dagin millum havið í uppestum veldi og mansins vit, dirvi og dugna, sum at enda bar sigurin heim. Tí er tað í evstu stund at seta teimum eitt varandi minni, tí minnir kámast og broytast, sum ikki verða fest á blað. Beinleiðis, sum eg havi hoyrt menn, sum vóru við í bragdarferðini, og sum Pól uppi í Kviggj og áskoðarar hava sagt frá, er manna- gongdin í mínari frásegn. Og er hon ikki evnað i stórleika bragdinum verdig, er tað mín pennur, sum svíkti, men hugur- in var tó hin besti, sum santa Paulus sig- ur. Nú hvíla seggjarnir gomlu undir grønu torvu, men teir liva í Sumbiar segu, so leingi sum bygdin bragdar. Ramastu rúnir um rættar menn er varandi minnisvarði. Lítið nyttar bert mansins navn á steini í kirkjugarði. Á AU +