fríggjadagur 23. november 1990síða 15

Nr. 189 — 23. november 1990 Alment um Felagsmarknaðin Kunning frá EF-arbeiðsbólkinum Arbeiðsbólkurin, ið landsstýrið setti 24.10.90, hevur sett sær fyri sum sítt fyrsta mál at kunna regluliga í bloðunum í stuttum greinum um EF. Hesin kunningarpartur, ið er ætlaður vanliga foroyinginum, varar til miðjan januar, meðan bólkurin saman við fe- logum og stovnum kannar, hvørji árin ymisk tilknyti millum EF og Føroyar hava á okk- ara vinnu og samfelag sum heild. Hesar kanningar verða lidnar seinast í januar. Í ar- beiðsbólkinum eru Niels á Velbastað (tlf. 11080), Kjartan Kristiansen (tlf. 13028), Arne Poulsen (tl. 11864), Jákup í Gerðinum (tlf. 18412), Páll Nielsen (tlf. 12171) og Henning Holten (tlf. 11017). Stutt søguligt yvirlit Europeiski felagsmarkn- aðurin EF varð stovnaður í 1962 av trimum felags- skapum: Kol- og Stálfe- lagsskapinum EKSF frá 1952, Fíggjarfelagsskap- inum EEC, stovnaður við Rómarsáttmálanum í 1957 og Atomfelagsskap- inum EURATOM frá 1958. Hetta samstarvið varð íbirt av USA — fyrst og fremst av trygdarpolit- iskum grundum — fyri at fáa Vestureuropa á føtur aftur aftan á seinna heimsbardaga. Londini, ið stovnsettu felagsskapirnar, vóru „tey seks< Belgia. Håland, Frakland, Italia, Luxem- borg og Vesturtyskland. I 1959 gingu »tey sjey« europeisku londini: Dan- mark, Noreg, Sveríki, Stórabretland, Eysturríki, Portugal og Sveits saman í fríhandilss EFTA, ið skuldi tálma royndunum hjá EEC at bandsríkið Europa sum USA mgonguna stovna komu Island og Finnland upp i EFTA. Feroyingar komu i EFTA I 1973 fóru Danmark, Írland og Stórabretland upp i EF. I 1981 gjørdist Grikkaland limur. og sum higartil seinastu limir komu Portugal og Spania upp í EF í 1986. So nú eru londini 12. Eysturtýsk- land kom í EF í oktober, tá ið tey bæði týsku ríkini 196 í same1mdust Turkaland og Eystur- ríki hava sekt um lima- skap Noreg undirskrivaði eis- gjørdust ini eina avtalu um lima- skap vid EF i 1972, men ein tepur meiriluti av norska fólkinum atkvøddi ímóti limaskapi. Grenland kom upp í EF saman við Danmark, hóast ein fólka- atkveða vísti, at grenlend- ingar vóru ímóti hesum. Feroyska heimastýrið fekk 3 ár at umhugsa seg i, og i 1974 samtykti løg- tingid einmælt, at Føroyar skuldu vera uttan fyri EF. Grønland fekk heimastyri i 1979, og i 1982 avgjørdi ein fólkaatkveða, at Grøn- land skuldi úr aftur EF. Hetta hendi í 1985 aftan á góðkenning av hinum EF- londunum, men Grenland hevur eina associeringsav- talu við EF, ið er ødrvisi enn okkara verandi hand- ilsskipan við EF. Okkara handilsskipan varð sett í verk av EF hin 1.08.74 og snýr seg einans um tollgjøld. Afturfyri tollsemdir frá EF átóku foroyskir = myndugleikar sær at lækka innflutnings gjaldið 4( á ávísum frukt- og grønmetisur- dráttum við uppruna í FF El Ikki bara Føroyar hild1 seg uttan fyri EF, tá ið „stóri beiggi« fór upp i EF, t.d. eru Kanaloyggjar- nar, Isle of Man, Asorur- nar, Kanarisku Oyggjar nar, Andorra, Gibraltar o.fl. ikki innlimað í EF, men hava eina serliga associeringsskipan vid EF. Danmark (og Føroyar), Bretland og Portugal vóru sum limir í EFTA úr, tá ið te} EF-limir. Tá ið Danmark fór í EF og úr HE. nevnt og måttu EFTA, kundu Føroyar ikki verda eftir i EFTA vegna rikisfelagsskapin. Hvat er EF? EEC er hornasteinurin i EF, og bindur londini saman í eina fíggjar- og handilssamgongu. EEC er ein tollunión við fríhandli fyri allar verur millum limalondini og felags toll- múri úteftir. Annars hava allir EF-borgarar rætt at búgva, arbeiða og stovna virki í einum og hverjum EF-landi. Men sum kunn- igt gongur EF-samstarvið nógv longur við tí innara marknaðinum, ið verður umreddur í teimum næstu kunningunum. Danir, bú- sitandi í Feroyum, eru ikki EF-borgarar, men fer- oyingar, búsitandi í Dan- mark, eru EF-borgarar. Øll limalondini hava fólkastýri (demokrati), har loggåvutingid er valt av fólkinum. Sum EF-lima- land letur landið tó ein part av sínum lóggávu- veldi til EF-ráðið, nevni- liga á teimum ekjum, har ltómarsáttmálin fyri- skrivar felagspolitikk, t.e. innan landbúnað og fiski- vinnu, toll, handil við ver- um og tænastum, flutn- ing, kol- og stálídnað, og eisini at fremja innara marknaðin. Tá ið áhuga- málini hjá limalondunum ikki samsvara, má ráðið finna neyðsemjur, tí hetta er eitt av hjá EF. endamálunum Bygnaðurin í EF EF-ráðið (ministararáðið) er ovasti myndugleiki, ið tekur avgerðir. Ráðið hev ur 12 sessir, ein sess til hvert limalandið. Í hesum sessum sita ráðharrar úr hverjum limalandi, ið so- leiðis halda sambandið heim til stjórnina. Men ráðharrarnir eru ikki altíð teir somu. Tá ið landbún- aðarmál skulu viðgerast, eru tað landbúnaðarráð- harrarnir, ið fundast, með- an t.d. umhvervisráðharr arnir taka sær av um- Londini skiftast um for- mansskapin í hálvt ár í Tað hevur verið so, at avgerðirnar senn skuldu einmæltar, men í V ið samiDar mark avgerðir takast seraðum meiriluta, t.e. 54 atkveður. Tilsamans hava imirnir mo + Arp Bretland, Frankariki, Italia og Tyskland hava 10 atkvødur hvørt. Hini londini millum 2 og 8 at- kvødur. Danmark hevur 3. Tey stóru londini kunnu soleiðis ikki einsamall taka avgerðir. Uttanríkis- ráðharrarnir hittast van- liga eina ferð um mánaðin. Teir skipa arbeiðið hjá hinum ráðharrunum og viðgera mál, ið ráðharrar- nir innan tey ávísu máls- økini hava latið teimum i hendi. Ráðið heldur til í Briissel, men heldur eisini fund í Luxemborg. Tær avgerðir, ið ráðið tekur, eru: -EF-fyriskipan- ir, ið beinleiðis hava lóg- gildi í limalondunum, direktiv, ið áleggja lima- londunum innan ávísa freist at fáa sínar lógir og reglugerðir í samsvar við direktivið, -samtyktir, sum ikki galda alment, men viðvíkja serførum og - tilmæli, ið ikki eru bind- andi fyri limalondini. Kommissiónin er tann útinnandi stovnurin og kann soleiðis samanberast við eina ríkisstjórn, men Kommissiónin er eisini ein avgreiðsluskrivstova, ið fyrireikar ella útinnir av- gerðir, men kann ikki sjálv taka avgerðir. Komimissiónin hevur 17 limir, sum verða valdir eftir felags avtalu millum ríkisstjórnirnar. Bretland, Frankaríki, Ítalia, Spania Í tilnevna 2 hini tilnevna hver sín lim. Limirnir verða valdir fyri 4 ár í senn, og teir um- boða ikki heimlandið. Men „í praksis< gloyma teir móðurlandið. Hver kommisserur hevur sína 1 r iVØTT, londini og Tyskland I meðan neyvan skrivstovu har fleiri landsmenn eru hon- um il egnu (kabinett) í Brissel, hjálpar. Hagar venda hansara landsmenn sær, tá ið teir vilja hava igamál í EF framd. Komn skulu ansa eftir, at Rómarsátt- málin verður og syrgja fyri, at tær avgerð- síni åht iisserarnir hildin ir, ið tiknar eru í Ráðnum, verða framdar, men mesta arbeiðið íyrireika uppskot til Ráðið at av- mál er at gera. Smærri kann sjálv KOMmiSssionin gera av. Rikis veijå ein to stjórnirnar ann (franski iorm på rrir js1s1a1 11 Jacques Delors er f ' 11 G1 ST ur Hí 1.01.91) og 0 Vi Ki 3 : "limir EF-lond á Belgia Danmark Frakiar:s Grkkaand Måanc Írara ala Luxemborg Poruga Spana Stóravretand Tyskland Danski kommisserurin er Henning Christophersen. Kommissiónin kemur saman hverja viku, og av- gerðir verða tiknar við vanligum meiriluta. Tað er einans kommissiónin, ið kann leggja uppskot fyri Ráðið. Kommissiónin heldur til í Brússel, men nekur generaldirektorat eru í Luxemborg. EF-tingið (Parlamentid) hevur 518 fólkavaldar lim- ir og er bert ráðgevandi við ongum lóggevandi myndugleika. Men all tydningarmikil mál skulu leggjast fyri Tingið til hoyringar, áðrenn Komm- issionin og Ráðið taka av- gerð. Tingið kann kommissið seta ina frá og hev ur ávísar heimildir í við gerðini av fíggjarlógini hjá EF. Umboðanin í EF-tingin- um svarar um leið til fólkatalið. Danmark hev- ur 16 tinglimir. Tey 4 stóru londini hava 81 ting- hvert. EF-tingid heldur til í Strasborg, men hevur eisini fund í Luxem- borg, har eisini tingskriv stovan er við sínum em bætisfólkum. EF-domst« ur sæti i Luxemborg, hev lurin, ið hev ur 13 dómarar og 6 gene raladvokatar. Dómararnir og generaladvokatarnir, ið skulu vera vælskikkaðir løgfrødingar, verða til- nevndir fyri 6 ár í sern ef ir semju millum limalond ini. Dómararnir dema í teimum málum, sum løgd verða fyri dómstólin Generaiadu okatarnir leggja maiini lil rætiis og d múr Tyvdi »D gåvurnar um eru 27 VA i | E=TA-Icnd É i Ey dd ; Nores Svets Svørik um limalond, tå ið hesi ikki halda Rómarsáttmál- an ella EF-fyriskipanir og avgerðir, sum Ráðið hevur tikið. -at døma í kærum um EF-stovnar, t.d. um gildi og heimild fyri teim- um fyriskipanum og av- gerðum, sum Ráðið (og Kommissiónin) hevur tik- ið. Dómstólurin hevur eis- ini heimild at taka steðu til serligar EF-spurningar, sum dómstólarnir í lima- londunum leggja fyri EF- dómstólin, og harumframt kann dómstólurin dema í spurningum viðvíkjandi starvsviðurskiftunum hjá fólki, ið starvast innan EF. Asetast kann í t.d. frí handilsavtalu millum EF og lond, at dómstólurin skal hava heimild at dema í spurningum, sum viðvíkja nevndu avtalu. Hverki dómstólurin ella hinir stovnarnir innan EF hava vald til, sum við van uttanfyristandandi ligum dómum, at tvinga ein EF-stovn ella limaland at fylgja dómsúrskurðin um. Men vanliga verða hesir úrskurðir fylgd Sum skilst eru nevnir »EF-stovnunum« óhepp in, tí Ráðið er ikki eitt ráð men lóggevandi myndugleika, ið nevur heldur vildu kallad eitt ting. Kommissiónin er meira at kalla eit ministerium, og Tingið (EF-parlamentið) t mest einum ráði. El om- stólurin er tó ein domstål-