týsdagur 29. januar 1991síða 12

11. Kunning frá EF-arbeiðsbólkinum: Nr. 19 — 29. januar 1991 Europeiska gjaldoyrasamgongan Endamálið við einari gjald- oyrasamgongu Tad er longu greitt, at tå innari marknaðurin í EF er vorðin ein veruleiki, vil næsta stig náttúrliga vera at fáa í lag eina peninga- liga samgongu við sama gjaldoyra. Miðað vil við hesum vera ímóti, at tað skal gerast enn lættari at handla innan felagsmark- naðin, tí vandi fyri gjald- oyramissi og kostnaðurin av veksling við hesum fella burtur. Samstundis verður eisini roknað við, at felags europeiskur tjóð- banki kann styðja trygg- ari príslag í Europa. Fyri einstaka lima- landið fer ein slík skipan kortini at bera við sær, at tað missir eitt amboð í bú- skaparpolitikkinum, nevniliga peninga- og gjaldoyrapolitiska amboð- ið. Hetta amboð hava vit ongantíð havt í Feroyum, men sum tað skilst av tí, ið verður umrett niðan- fyri, so vænta menn í EF, at ætlaða gjaldoyrasam- gongan fer at bera við sær so stóra búskaparliga menning, at hesir fyri- munir viga upp vansan, og rættiliga tað. Sama gjaldoyra Fleiri av limalondunum í EF hava í nógv ár sam- skipað sínámillum gjald- virðið á sínum gjaldoyr- um. Hetta er ein orsekin til, at gjaldoyrakursirnir hava verið rættiliga stød- ugir í áttatiárunum. Í 1990 eru Stóra Bretland og Noreg farin upp í hetta samstarv. Ætlanin hjá EF er at gera hetta samstarv enn dyggari. Fyrr ella seinni fara limalondini at geva frá sær rættin at broyta virðið á sínum gjaldoyra mótvegis eðrum, og tá ið hetta hendir, er eitt gjald- oyra, ið er felags fyri øll limalond, ein veruleiki. Slíkt gjaldoyra finst longu sum er, tó mest á pappir- inum at rokna við, kallað ECU (European Currency Unit). Virðið á ECU-inum var 31. desember 1990 út- "oknað til 7,915 danskar krónur. Tað, ið fer at enda, er, at ECU-urin verður = eitt beinleiðis rjaldoyra, ið ein EF-tjóð- anki letur gera. EF-tjóðbankin SF-tjédbankin verður »ankin, ið fer at standa yri nýggja europeiska rjaldoyranum — ECU-in- im —, ið kemur í staðin fyri tey gjaldoyru, sum tjóðbankarnir í einsteku londunum lata gera, t.d. donsku krónuna, ið Dan- marks Nationalbank letur gera. Harumframt verður tað EF-tjóðbankin, ið fer at taka sær av europeiska gjaldoyrapolitikkinum mótvegis londum uttan fyri EF, serliga Japan og USA. Helst verður leiðslan av EF-tjóðbankanum skipað við einum limi úr hverjum limalandi. Danmarks Nationalbank verður ikki niðurlagdur, men ávirkan hansara verður lítil og eingin, uttan at virka sum skrivstova hjá danska liminum í EF-tjóðbank- anum. Leiðslan í EF-tjóð- bankanum fer helst at vera vald fyri fleiri ár í senn, og hon fer at vera óheft av stjórnunum í ein- støku londunum, av EF- ráðnum og EF-kommissi- ónini. Endamálið Einstøku tjóðbankarnir hava higartil havt og hava enn einkarrætt at gera gjaldoyra landsins og lata tað út til nýtslu. Á henda hátt fáa teir alstóra ávirkan á rentu- og prís- gongdina í landinum og á tann prís, útlendingar vilja gjalda fyri gjaldoyr- að. Tess sterri negdir, tjóðbankin letur út í sam- felagið, tess meira er at keypa fyri, men sam- stundis hava prísirnir lyndi at fara upp og somu- leiðis rentan; og tess bí- ligari verður gjaldoyrað fyri útlendingar at fáa sær. Endamálið við EF-tjóð- bankanum verður i hvussu so er at tryggja stødugar prísir. Spurn- ingurin um bankin eisini skal eggja til vøkstur i buskapi og fult vinnu- virksemi er frammi, men eingin støda er tikin enn, og heldur ikki hvussu nógv bankin skal virka fyri hesum. Tá ið tað ræður um at leggja peningapolitikkin til rættis, hevur tað t.d. í Vesturtýsklandi leingi ligið fremst at tryggja steðugar prísir. Stórur búskaparligur vekstur og arbeiði til allar hendur ber vanliga við sær vaksandi inflatión, um peningamongdin er ov ríkilig, ella um tað er ov lætt at fáa fígging og lán. Yvirhevur hevur verið tikið til brádligan og harð- ligan steðg fyri at basa vaksandi inflatión. Tað er tí nú vorðið alt meira viðurkent, at steðugir prísir stuðla ein javnan og tryggan buskaparligan vekstur sum frá líður. Samvirkanin við fíggjarpolitikkin og struktur- politikkin Tá vit hugsa um búskap- arligan politikk, hugsa vit um peningapolitikk, fíggj- arpolitikk og strukturpoli- tikk. Hesir virka saman. Politisku myndugleikar- nir hava framvegis åbyrgdina av figgjarpoli- tikkinum og strukturpoli- tikkinum. Semja er um, at tjóðbankarnir eiga ikki at fíggja undirskot á fíggjar- lógunum, hverki við at lata meiri pening út ella við rentufríum lánum, men at hesi undirskot mugu fíggjast við låntøku við vanligum treytum. Peningapolitikkur Danmarkar Peningapolitikkurin hjá Danmark í áttatiárunum hevur hildið seg til somu grundsjónarmið, sum fara at liggja aftan fyri stovn- anina av EF-tjóðbankan- um. 1. oktober 1988 tók Danmark burtur seinastu eftirlitsfyriskipanirnar um gjaldoyraflutning. Frá hesum degi hevur loyvi danska tjóðbankans so- statt ikki verið neyðugt fyri nakran kapitalflutn- ing. Einasta undantak er, at útlendingar ikki hava loyvi at eiga donsk summ- arhús. Gjaldoyrasamgong- an Danmarkar og Føroya millum Í ríkisfelagsskapinum eru Feroyar í gjaldoyrasam- gongu við Danmark. Tann gongd, sum er umredd frammanfyri, fær tí eisini fulla virkan fyri Feroyar, um broytingar ikki verða gjørdar í gjaldoyrasam- gonguni. Feroyska rentuskatta- skipanin higartil hevur eggjað til at seta pening inn í føroysku peninga- stovnarnar, og tí hevur gongdin í donsku og fer- oysku rentuni ikki verið so samantengd, sum hon annars vildi verið við tí frælsi, sum tað er at flyta kapital millum bæði lond- ini. Men eins og tað higartil hevur verið fyri Feroyar, at danskur peningapoli- tikkur hevur verið førdur uttan atlit til føroysk viðurskifti, so fer kom- andi europeiskur peninga- politikkur at verða førdur uttan serligt atlit til donsk viðurskifti. Einans í fíggjarpolitikk- inum og við at nýta láni- meguleikarnar á kapital- marknaðunum fer tað at bera til hjá Danmark frameftir at rekja serlig donsk viðurskifti. Hví vil Danmark vera við í EF-gjald- oyrasamgonguni? Gjaldoyrasamgongan er eitt náttúrligt framhald av innara marknaðinum. Við festum gjaldoyraprís- u verður vandin í sam- handli limalandanna mill- um minni. Bæði innari marknaðurin og fastir sín- ámillum gjaldoyraprísir eggja limalondunum at vaksa um samhandilin til felags gagn. Longu sum er hevur Danmark sum kunnugt upp á seg stóran uttanríkishandil, og tí hevur landið stóran áhuga í at fáa altjóða handils- vinnu at ganga enn lætt- ari. Bakkøstini (kreppurnar) Tad er i krepputidum, at vit oftast fáa sjón fyri segn, hvert teir stovnar, politisku myndugleikarnir hava skipað fyri, eru ferir fyri at basa trupulleikun- um. Tað eru teir, sum halda, at ein EF-tjóðbanki, ið fremst hevur steðuga prísgongd sum mið, ikki fer at verða ferur fyri at taka hond um eitt stórt europeiskt bakkast, ið t.d. kann koma í kjalarverrin- um á kríggi í Miðeystri ella kann standast av álv- arsligum búskaparligum trupulleikum í onkrum limalandi. Vil felagsskap- urin undir slíkum umstød- um fara at síggja nóg væl til regionalar arbeiðs- loysistrupulleikar? Tað eru hesir somu sum halda, at ein EF-tjóðbanki og EF-ráðið, soleiðis sum hetta nú er skipað, ikki fara at megna at greiða slík álvarsom bakkest, og at tað tí verður neyðugt við einari fullari europe- iskari samgongu, har fólkavalda tingið fær veruligt lóggávuvald. Tiltekini higartil í fe- lagsskapinum hava borið við sær eina virkna gongd, og vit hava havt eina rættiliga langa tíð við stødugum vekstri. Hetta ber kanska í sær, at tá tað snýr seg um at skipa nýggjar framtíðar polit- iskar stovnar í EF, so verður ov lítil dentur lagd- ur á, at hesir stovnar eisini skulu verða ferir fyri at basa slíkum trupul- leikum, ið kanska fara at koma. Heimildir: Christen Serensen: Danmark - Del- stat í Europa.