mikudagur 6. februar 1991síða 11

Nr. 25 — 6. februar 1991 Heimsbúskapurin ikki nervaður av Golfkrignum — men nógv menningarlond sera illa fyri Tað eru ikki tekin til, at heimsbúskapurin fer at verða stórvegis nervaður av krígnum í Golfinum. Hesa niðursteðu koma politiskir og búskaparligir leiðarar til, sum í hesum degum eru savnaðir í Sveits at viðgera búskap- arligu steðuna í heimin- um, nú kríggj er í Golfin- um. Verður kríggið bara at fevna um Irak og Kuwait sum higartil og fer tad ikki at vara ov leingi, so halda búskaparfólk, at heimurin fer at sleppa undan eini búskaparligari kreppu. Men fyri einstek lond hevur kríggið sera álvars- ligar avleiðingar. Eitt nú fyri fleiri av londunum í krigsøkinum og menning- arlondum sum heild. Olju- prísirnir eru hækkaðir og tað merkja hesi lond. Londini í fjareystri, sum hava fingið stórar inntek- ur frá fólki, sum hava ar- beitt í Miðeystri, hava nú mist hesar inntøkur og tað merkist skjótt á penga- punginum. Hóast talan ikki er um eitt búskaparligt kríggj, so er kortini heldur talan um eitt »goymslukriggj«. Lester Thurow professari við teknologiska stovnin í amerikanska statinum Massachusetts sigur við eitt danskt blað, at rokn- ingin fyri kríggið fer at koma eftir krígslok, tá USA og tess sameindu skulu til at gera av, hvussu nógv av mistu og oyðilagdu hernaðarút- gerðini tey ynskja at endurnýggja. Og hetta fer í stóran mun at verða tengt at gongdini í Sovjet- samveldinum. Sum heild bera fíggjar- freðingar og politikarar meiri ótta fyri psykolog- isku ávirkanini av kríg- num í Golfinum. Hvussu henda ávirkanin verður á bæði brúkarar og vinnu- lívið. Á fundinum í Sveits varð nógv tosað um steð- una í Eystureuropa og Sovjetsamveldinum. Tað er greitt, at hýrurin var ikki eins góður sum fyri einum ári síðani, tá múrar- nir fullu og tey fyrstu tek- ini vóru til kollveltandi táverandi heimin- broytingar í kommunistiska um. Enn er langt á mál í hes- um partinum av heimin- um og fíggjarfreðingar dylja ikki fyri, at teir eru ivasamir um steðuna í Sovjetsamveldinum, eitt nú orsakað av hendingun- um í baltisku londunum. Sovjettisku umboðini søgdu, at tørvur er á hjálp og at vísa tol. Umboðini fyri eystur- europeisku londini vístu á, at meguleikar teirra at taka ímóti ílegum úr vesturheiminum eru av- markaðir. Stórur tervur er á privatiseringum fyri at kunna stovnseta ein marknaðarbúskap. Danski skattaborgarin svíður fyri stórtapum hjá peningastovnum 2 RA Tap uppá fleiri milliardir hjá peningastovnum og kreditfeløgum fara at kosta hverjum einstøkum donskum skattaborgara 5000 kr. — Kreditfeløg og pen- ingastovnar senda bara rokningina fyri stóru tap teirra víðari til borgarar- nar, so her er talan um einki minni enn umfordeil- ing, sigur danski fíggjar- frødingurin Finn Østrup við blaðið Det Fri Aktuelt. Hóast bankar og kredit- feløg hava mist fleiri milli- ardir krónur í fjer, so merkir tað sum so ikki, at tey missa peningin. Í veruleikanum eru tað skattaborgararnir, sum gjalda gildið. Bæði kreditfeleog og bankar draga nevniliga tapini frá í skattinum. Samstundis koma kundar- nir at gjalda sín part sum hækkandi útreiðslur og rentur. Metingar vísa, at tapini hjá bankunum og kredit- feløgunum í 1990 eru uppá 17 mia. krónur. Hetta merkir, at teir 3,5 mill. skattaborgararnir í Danmark hver skulu gjalda 5000 kr. meira í skatti. Ein partur av tapunum stavar frá sterstu fíggjar- gøluni í søgu Danmarks, nevniliga »Nordisk Fjer«, sum herfyri fór á heysin eftir at leiðslan hevði svik- að fyri fleiri hundrað milli- ónir kr. Ein stórur partur av tapunum stava frá lánum, sum eru givin eftir 1905. Tað er ymiskt, hvussu verður mett um, hver hev- ur ábyrgdina av hesum stóru tapum. Ein teirra, sum leggur alla skyldina á peninga- stovnarnar, er figgjarfrød- ingurin Finn Østrup. Hann sigur, at í teimum góðu árunum fram til 1986 vóru peningastovn- arnir sera ágangandi í út- lánspolitikkinum við stór- um heilsíðulýsingum fyri at fáa fólk at læna pengar. Tann stóra kappingin hevði við sær, at peninga- stovnarnir ikki vóru nóg varnir. — Tað er helst rætt sum bankarnir siga, at eingin kundi siga hvussu avleið- ingarnar fóru at vera av tí konjunkturniðurgongd, sum tók seg upp 1986, men stóru prísbroytingar- nar á íbúðarmarknaðinum síðani byrjanina av 1970- unum áttu at fingið bank- arnar at víst sterri var- semi, sigur Finn Østrup við Det Frie Aktuelt. Aðrir fíggjarfreðingar vilja vera við, at serliga kreditfeløgini, sum í 1990 hava mist 9 mia. kr., kundu víst sterri varsemi. Teir halda tað nú vera uppá tíðina við politiskari uppílegging í lánipolitikk- in hjá kreditfeløgunum. Viðvíkjandi bankunum verður sagt, at hesir nú hava havt metstór undir- skot í tvey ár á rað, og heldur hetta fram, so eig- ur samfelagið at umhugsa uppílegging í lánipolitikk- in. „ So stór tap er ikki bara ein sak millum bankarnar og partabrævaeigararnar. Landskassin missir sera stórar upphæddir, og hinir kundarnir verða raktir av hægri rentum. Hóast Golfkríggið tek- ur ein stóran part av tíðini hjá leiðarunum í londum sum Frakiandi og Týsklandi, so er tó tíð eftir til at viðgera framtíðina hjá EF-fe- lagsskapinum. Golf- kríggið hevur so eisini skundað undir ynskið millum ávís EF-lond, at felagsskapurin í framtíðini eigur at hava sín egna verju- politikk, tískil eisini sín egna her. Frakland og Týsk- land hava nú skotið upp, at spurningurin um ein felags verjupoli- tikk verður tengdur upp í alt kjakið um eina EF-unión. Hetta tó uppá longri sikt. Upp- skotið varð sett fram mánadagin á einum fundi í EF-ráðnum við luttøku av uttanríkis- ráðharrunum í EF- EF letur hjálp til palestinarar EF hevur samtykt at lata palestinarum í teimum hersettu økj- unum, í Sýrialandi, Jordan og í Libanon matveruhjálp fyri meira enn 200 mill. kr. Hetta verður gjert fyri at vísa tí palestinska fólkinum solidaritet í hesum tíðum, har júst palestinarar tykjast at vera sterstu tapararnir í Golfkrígnum. Serliga í teimum her- settu økjunum er stød- ST-aðalskrivarin átalar teir sameindu Herfyri gjerdu flogfer hjá teimum sameindu álop á fleiri jordanskar tangabilar á markinum millum Irak og Jordan. Fýra jordanskir bilfer- arar og ein egyptari doyðu undir álopinum. Jordan hevur harðliga mótmælt hesum álopi, sum tað sigur er á sivil- an oljuflutning og einki hevur við Golfkríggið at gera. Jordanarar siga seg eiga nógvan pening til góðar í Irak, og at irakar gjalda skuldina aftur við at lata jordanarum olju. Men hesum hava teir sameindu ilt við at trúgva. Teir vilja vera við, at talan er um Tosa nú aftur um felags EF-verju londunum. Sambært uppskotinum skal eitt verjusamarbeiði vera ein natúrligur partur av einum felags uttan- ríkis- og trygdarpoli- tikki í EF. Nakað varð tosað um EF-uniónina á fundin- um. Meirilutin av lima- londunum var samdur um, at tað í ávísum fer- um skal kunna atkveð- ast um uttanríkis- og trygdarpolitiskar spurningar í EF, men hesum vísir Danmark avgjert aftur. Hóast danski uttanríkisráð- harrin í nógvum er samdur við sínar starvsfelagar í EF, so er ikki meiriluti í danska fólkatinginum fyri at geva EF avgerð- arrættin í uttanríkis- og ella trygdarpolitisk- um spurningum. matvoru- an hjá palestinarum ring. Ísraelska stjórnin hevur nú kravt út- gonguforboð fyri pale- stinarar í skjótt tríggj- ar vikur, og hetta hev- ur havt sera álvarslig- ar fylgjur fyri fólkið har. Eitt er tað, at tey sleppa ikki til arbeiðis. Nakað annað er, at tey sleppa ikki heldur út at keypa sær mat. Tað er m.a. hetta, sum EF nú vil beta um. flutning av hernaðarút- gerð. Tað hevur eisini verið frammi, at talan er um flutning av Scudrakettum úr Irak til Jordan. Irakarar vilja á henda hátt goyma og verja sínar rakettir móti álopum í Irak. Hesum vísa jordan- arar aftur og nú hevur eisini ST-aðalskrivarin sent eitt harðligt mót- mæli til USA og teir sameindu um seinastu hendingina, har fýra jordanarar lótu lív. Teir sameindu hava svarað aftur, at talan er um hernaðarligan flutning.