leygardagur 16. februar 1991síða 12

Sel) NA 224 RAM SAI viku- SKITTIO søgugranskara og hann er ein av føroyingunum, sum veit mest um stýris- skipanina i kongarikinum í seinastu old. Danska einaveldið vardi í tíðini frá 1660 1849. Men fyrst í seimastu old kemur borgarastatun fram. fleiri og fleiri fingu útbúgving. Og hugsanin metast um at fólk áttu at eftir hvat tey dugdu ul og ikk: hvat tey áttu og høvdu arvað seg til, gerst meira vanligur. Aðalin missir valdið. Tí verður farið undir at fyrireika eina nýggja stýrisskipan, 1 Jacob Debes I 1830 hevur kongur ý rágevandi ung stændertingini, í ríkinum Føroyar komu at hoyra undir ungið í Roskilde. Føroyingar áttu ikki um, so royndust hesir okkum tó hollir, sigur Hans Jacob Debes. KOMMUNUR Umleið 1840 verður farið undir tær fyrstu fyrireikingarnar at gera eina kommunulóg. Kom- munurnar vórðu fyri teir ymisku landslutirnar skip- aðir í amtskommunur. Arini 1848-49 komu at hava stóran týdning fyri føroyingar Den grund- Havnina og 1 sum heild lovgivende ngsforsamling varð sett og hendan gjørdi grundlógina. Rikisdagurin við tveimum Kømurum, landsuingið og fólkaungið varð skipað og emaveldið hjá kongi var sostatt av, sigur Hans Jacob Debes. Føroyingar fingu tvey umboð í ríkisdagin, eitt í men av 14 valmonnum, múgvandi monnum kring oyggjarnar. Landstingsmadurin sat i átta år. Og val av hesum kom ongantíð í ótíð, tað segði lógin. Fólkatingsmaðurin var hinvegin valdur av fólk- inum, eins og í dag. Føroyar vóru lá eins og nú eitt valdømi ul fólka- ungsvalid. Men tað var ikki hver sum helst, sum slapp at velja, var valbærur. Um ein hevði fingið fátækrahjálp, og tað var ikki Ovanligt tá, so hevði ein ikki valrætt. Um ein ikki átti egnan bústað, Hetta er ein av elstu myndunum sum finst av Havnini. Fornminnissavnid metir, at myndin er tidindabladid sgsialurin Nr. 33 — 16. februar 1991 Nr. 33 — 16. februar 1991 Sama myndin i dag. Hóast tað hevur eydnast at varðveita fleiri av teimum gomlu húsunum á Reyni er nógv broytt. €, 28 OS viku- SKITTIÓ' sjálvir umboð í hesum landsungið og em í tikin í 1863. Kirkjan Mynd: Kalmar tingi, men gamlir fólkaungið. få at ge på er ikki umbygd å cmbætismenn, ett nå landstingmaður vórðu myndini. Leggið Ployen, sum var amt- serlig krøv sett. Talan merki til, at onki er bygt út eftir Bryggjubakka. Húsini fremst á myndini eru tey hjá Madam Andreassen. Útsýni yvir miðbýin í farnu old. Myndin er tikin í sjeytiårunum í seinastu øld. Leggið merki til, at ongin skuldi verða um ein múgvandi mann av yvirklassanum. Hann varð ikki valdur av fólkinum, maður í Feroyum um- boðaði okkum. Hóast vit bert vórðu umboðaðir av donskum embætsmonn- so hevði ein heldur ikki valræti. Um ein var revsadur bar heldur ikki ul og kvinnurnar komu als ikki uppá tal, sigur Hans Jacob Debes. Áðrenn bryggjurnar komu funnust fergumenn i Havnini. Teirra arbeidi var at flyta fólk og góðs frå úr og umborð á skipini á reduni. Her kemur Tom fergumaður við fólki. Mynd: Fornminnissavnið. SØLFIRDINGUR Okkara fyrstu landsting- maður var ættaður úr Søldarfirdi og æt Jóhan Hendrik Weihe, bóndi. Hann hevði siglt úti í sínum ungu døgum. Okkara fyrsti fólkaungs- maður var Niels Winter. Fyrsta uppgávan hjá okkara ríkisdagslimum var at fáa eina nýggja politiska skipan skipan fyri Føroyar. Løgtingid, sum varð avtikid í 1816 varð endureist í 1852 sum rágevandi fyri donsku ríkismynduleikarnar. Løgtingid hevði sama arbeidsøki sum amtsráðini i Danmark. Síðan fáa teir avukið monopolhandilin, tá sleppa føroyingar sjálvir at avgerða hvar teir skulu selja sínar verur, og hetta var eitt ómetaligt framstig. Tað er aftaná at eina- handilin er avtikin, at Havnin fer at veksa. Richard Thomsen, skrivar í "Livet på Færøerne” millum annað um broyt- ingarnar aftaná eina- handilin: "Aar 1856 blev denne Molok styrtet. Dens vældige, autokratiske magt over folk og fæ brudt, - og derefter stod set praktisk talt enhver frit for at gøre, som han fandt for godt, tværs over Samansctt Býurin lå våg. NYSi bygd . M igelig monopolhandels Hvilken revolutionær nvæltning! Inden 1856 havde man nær sagt lige 14 godt kunnet bede Sct. er om at laane hans himmelske nøgler som faa n udrejsetilladelse til Janmark bevilget. Nu ierimod kunne man rejse ul verdens ende, uden at let frygtede rentekammer ille komme med sit trenge: Hov! Der var kun den ulempe ved det hele, at der ikke fantes fartøjer til at rejse med, aa nogen reel betydning iik den liberale ordning ikke de første 30-40 aar.” "Folket i sig selv reagerede højst forskelligt verfor tanken om den kommende frihandel. livs- d av gomlu havnini. neystaru og vestaru imannsborgin er ikki ari Kalmar. klokka er í kirkjutorninum. Mynd: Fornminnissavnið. modet flammede op í nogles bryst, mens frygten bredte sig í andres. Hvor- ledes ville dog ulminde- lige dødelige mænd kunne klare den opgave, som rentekammeret, den danske stat med selve majestæten i spidsen til nød havde magtet? Ville ikke folket, menigmand, blive et let bytte for disse personers griskhed, naar de fik kongelig monopol- handels scepter i hænde og kunne svinge det uden nogen som helst kontrol. Betød dette andet, end at man gav lovløsheden og tilfældighederne frie tøjl- er?" "Med blandede følelser gik denne forkuede, men dog sejge, ægte norrøne stamme en usikker fremtid imøde, - men frygten vidste sig ganske ugrundet. Dygtige energ- iske mænd traadte hurtigt ud af rækkerne og eiablerede smaahandler der, hvor det skønnedes hensigtmæssigt og de første resultater af reformen lod ikke vente længe paa sig.” BORGER REPRÆSENTA TION Okkara rikisdagslimir arbeiddu hart og i 1872 varð cin lóg samtykt vid heitinum "Lov om de færøske landkommuners styrelse” Føroyar vórðu býttar sundur í kommunur og hvert prestagjaldid varð gjørt til eina kommunu. Sostatt varð eitt nú øll Eysturoy eim kommuna. Men longu frammanundan varð Tórs- havnar Kommuna skipað. Hetta hendi fyri 125 árum síðan í 1866. Tað er heldur ikki heilt rætt at kalla Havnina fyri eina kommunu. -Fyrsta heitið var Borgererepræsentatión og kommunustýrislimirnir vórðu kallaðir fyri borg- ararepræsentantar. Fútin var føddur limur í borg- ararepræsentatiónini. Hann umboðaði "ord- ensmagten", sigur Hans Jacob Dcbes. HÚSASKATTUR Men kommunan hevði ikki nógvan pening at ráða yvir. Føroyska samfelagið var enn ikki vorðir Cttl peningasamfelag. Einasta inntøkan Havnin hevði var húsaskatturin, hvort húsið skuldi rinda eitt sindur. Jørd hoyrdi næstan ongin ul Havnina so her var ikki nógv at heinta. --Skuldi nakað arbeiði gerast í Havnini, so átti mannfólki at arbeiða "plikt". Arbeiða so og so nógvar tímar uttan løn. Kommunala arbeiðið varð sostatt gjørt uttan sam- sýning, sigur Hans Jacob Debes. Heldur ikki var lætt at fáa fígging ul ymisk arbeiði. Inntøkuskatturin kom ikki fyrr enn í 1908. Tá fekk Havnin heitið keypstaður. Legungið hevði ikki meir enn 10.000 krónur at ráða yvir árliga um aldarskifuð YVIRSKOT Hans Jacob Debes hevur kannað ríkisrokni- skapirnar og hann hevur funnið fram til, at Føroyar góvu yvirskot ul Gonsku krúnuna heilt upp áttati árini í seinastu øld. Men so hendi ein broyting. -Orsøkin var, at sjóverja varð skipað við Føroyar. Hetta hendur um 1890 og verjan er so dýr, at danir hava undirskot av Føroyum. Men sjóverjan var effektiv kanónbátur, Ein =>