leygardagur 2. mars 1991síða 10

NA: viku- SKITTIO! 02 SE tíðindablaðið S0Sjalurin Ditlev Olsen, fyristóðumaður á Skúlanum á Tróðni: Eingin veit hvat staming er I sambandi við, at nú er komið so at siga undir land við stovnanini av einum Høgættarfelag — felag fyri fólk, ið stama — hevur Sosialurin fingið Ditlev Olsen, talupedagog at greiða frá eitt sindur um staming Sum so mangt annað, so er eisini staming eitt rættiliga stórt evni, skal tað verða lýst út í æsir. Øll kenna vit onkran, ið stamar, og fleir av okkum hava órvað upplivað sjálv, hvussu tað kennist at renna undan orðunum ella als ikki at finna tey Sosialurin hevur fingið Ditlev Olsen, talupedagog g fyristødumann á Skúl- T TIrødni at greiða a um staming num á ndiur fr KIU ET Uppgávu um staming Ja, eg skuldi vita eitt sindur um hetta stóra og míevynandi evni, tí um- tramt at hava arbeitt við Íki, 10 stama, havi eg eisini skriva eina stóra uppgávu um júst staming,” sigur Ditlev. Hann sigur, at sum við so mongum ødrum, verður eisini roynt at finna orsøk- ina ul staming, og síðani at hjálpa, so stamingin heilt ella partvíst kann halda uppat. Spurdur, hvat staming er, svarar hann, at tað er helst eingin, ið ul fulnar kann svara tí spurninginum. „Fyri at fáa greiði á teimum ymsu viðurskift- unum, verður nógv hugt at, nær stamingin byrjar," sig- ur hann. „Og her kann vera rættiliga ymist, hvussu vorðið er við tí." Byrja samstundis sum tey læra at tosa I flestu førum sær út til, at børn byrja at stama, um somu tíð, sum tey byrja at læra at tosa, meðan summi byrja um skúlaaldur og Onnur seinni, tá tey eru komin í pubertitetsárini. „Fleiri granskarar hava roynt at sett tøl á, nær børn byrja at stama, men ymist er, hvat teir koma til,” sig- ur Ditlev. , Summir siga, at 37% av teimum, id stama, byrja i 3-4 åra aldrinum, meðan aðrir siga hetta tal vera 67%.” Tann, sum Ditlev tó sjálvur heldur vera mest eftirfarandi, er ein amer- ikumadur, sum er komin fram ul, at 60% av teim- um, sum stama, byrja i aldrinummillum 2-5 ár. Sera vanligt er, at bórn byrja á tann hátt, at tey endurtaka orð og setn- Ingar, to uttan at losa skjótari enn vanligt," sigur hann. „Hetta er tað, vit kalla primer staming, með- an tann sekundera stam- ingin er, tå spasmur koma uppi, samantrekking av vøddum og slíku" Tveir høvudsbålkar Tey, ið stama, verða býtt upp í tveir høvudsbålkar: Klonisk staming og ton- isk staming. Kloniskir stamarar eru tey, ið høgga í ti, men kortini alla tíðina koma víðari. Tey siga orð, sem- ingar og partar av orðum upp í saman. Toniskir stamarar eru so tey, ið renna seg púra fast- an í tí, tey vilja og royna at siga. Tey tykjast hava í so stóran skund, og so stendur alt fast. „Vit kunnu eisini koma útfyri blandingsformum av hesum báðum høvuds- bólkunum," greiðir Ditlev frá. „Tá verður talan so um toniska/kloniska staming ella kloniska/toniska stam- ing." Trampa í gólvið „Tey, ið eru heilt illa fyri av staming, kunnu bæði knýta nevarnar, trampa í gólvið og spenna allan kroppin í ótta fyri ikki at koma víðari," sigur hann. „Vit, sum arbeiða við staming og stamarum, skulu so royna at finna fram til, hví tey stama, og hvat skal gerast, so tey kunnu sleppa av við stam- ingina ella verða hjálpt at hava tamarhald á henni." Her vísir hann á, at hjá náttúrfólkunum sæst at kalla einki til staming yvir- høvur, meðan hetta í si- viliseraða heiminum er púra vanligt. „Staming kann vera bæði arvalig og neurotisk, og í mongum fórum ber til at vísa á sålarligar orsøkir ella skelk og ósemju ella stríð av einumhvørjum slag,” sigur Ditlev, sam- stundis sum hann visir å, at uppvøkstur og uppaling kunnu hava sera nógv at siga. Millum annað heldur hann tað vera sera áhuga- vert, at so at siga eingin staming er hjá náttúrfólk- unum, har børnini ikki verða vand upp við brest- um í endan, ella at tey verða skeldað ógvusliga út, sum vit kanska ofta kenna tað frá okkum sjálv- um. Minka um spenningin „Ein bati er at royna at minka um tann spenningin, sum elvir til stamingina,” sigur Ditlev. „Fáa vit or- søkina til stamingina at hvørva, ber næstan eisini til at fáa stamingina at fara sama veg." Hann sigur, at tíverri kunnu onkuntíð liggja tvangs-neurosur aftanfyri orsgkirnar til stamingina. Til dømis kunnu tað vera børn, id ikki vilja eta, pissa undir seg ella býta negl, Sum eisini stama. Ikki er altíð so nógv, ið unga SEER liggur aftanfyri, men tað, sum umræður, er at finna fram til hetta, og so fáa hjálpt hareftir. Hjálpir at syngja Ofta hoyrir ein, at tað hjálpir hjá stamarum at syngja, og er tað helst eisini so. Vit kenna jú søguna um dekkaran, sum stóð undir liðini á skiparanum, tá hes- in varð sligin út, og dekk- arin skuldi geva stýri- manninum boð um, hvat hent var. Dekkarin stamaði so illa, at hann valdi at syngja boðini: „Skiparin er dottin fyri borð, fallera!” Hetta er sjálvsagt bert ein skrána, men Ditlev fortelur, at hann bert í ein- um einasta føri hevur vita um fólk, sum hevur stamað í sangi eisini: „Tað vísir seg, at rútman Nr. 43 — 2. mars 1991 hevur eina góða ávirkan, og ofta brúka vit eisini sang í sambandi við við- gerðina." Andadrátturin hevur nógv at siga „Tað fyrsta sum er at gera, tá vit skulu hjálpa einum stamara, er at vinna álitið hjá viðkomandi," sigur Ditlev. „Tað hevur nógv at siga, fyri at úrslitið skal gerast so gott sum gjørligt.” Tað næsta, farið verður undir, er andadråtturin: „Síðani er at finna útav, hvussu viðkomandi andar: um tað er uppi í bróstinum, um rivini, ella viðkomandi hevur búkandadráu." Ditlev sigur, at anda- b