hósdagur 4. apríl 1991síða 7

Nr. 62 — 4. apríl 1991 Johnny Thomsen Eitt samveldi á vegamóti »Eitt óslítandi samveldi av frælsum lýðveldum hevur mæta Russland sjóðað saman í allar ævir...« Ur ti sovjettiska tjodsanginum. Í einum landi við meira enn hundrað ógviliga ym- iskum fólkaslogum hevði verið logið, um ikki ósemj- ur og mótsetningar onkuntíð stungu seg upp. Men sjálvt hjá fólki, sum helt seg kenna Sov- jettsamveldið rættiliga væl, mundi tað koma óvart, at mótsetningarnir millum tjóðir og einstakar republikkir í Sovjettsam- veldinum vóru so hvassir, hóast flestell væl vistu, at ofta varð kávað út yvir spenningarnar. Her sum í so mongum eðrum førum hevur stýrið hjá Gorbatjov frá undan- farnum stjórnum arvað floktar og eftir ellum at dema næstan óloysandi spurningar. Sumt gongur langt aftur í tsartíðina, sumt er eitt úrslit av terrorinum í Stalintíðini, annað er skapt sum frá leið av sovjettstýrinum. Hver av teimum fjúrtan ikki-russisku samveldis- republikkunum og næstan hvert einasta fólkaslag og hver minniluti í Sovjett- samveldinum hevur sína segu, hvat viðurskiftun- um við Russland, Sovjett- samveldið, russarar og onnur félkasløg viðvíkur. Í einum landi við so nógvum fólkaslogum, har eitt fólkaslag, nevniliga russarar, er næstan helvt- in av fólkinum, meðan hini í stedd liggja frá ein- um 40 mill. til nekur frá hundrað, slepst ikki und- an, at mentan, mál og politisk áhugamál hjá hes- um fólkaslagi verða domi- nerandi. Hin vegin so hevur tað ongantíð verið nakað per- sónligt privilegium at verið russari. Russarar liva ikki betur enn fólk annars í Sovjettsamveld- inum, ofta verri. Men her er ikki bara tal- an um ein mótsetning millum aðalstjórn og sam- veldisrepublikkir ella mill- um russarar og onnur fólkasleg. Eisini innan- hýsis í teimum ymsu sov- jettrepublikkunum eru tungir = tjóðskaparspurn- ingar at dragast við. Í einari blaðgrein er ikki rúm fyri eini viðgerð av teimum sovjettisku tjóð- skaparspurningunum út í æsir, lat meg tí taka tvey demi um tvær republikkir, sum eru ógvuliga ólíkar, A titnur } ONCE MIR Bj : t fh" Russarar i Tallinn i Estlandi mótm æla ti teir taka sum eina tjóðskaparliga hóttan. >Nei til tjóðskaparligt stríð, ja til vinarlag millum tjóðirnar< stendur t.d. á paroluni fremst á myndini Mynd: Fakta om Sovjetunionen nr. 7-8/1989 hvat teimum seguligu, mentunarligu og tjóð- skaparligu viðurskiftun- um viðvíkur, og á tann hátt kanska geva lesarun- um eina hóming av, hvussu fløkjasligir hesir spurningar kunnu vera. Taka vit t.d. Georgia, so búgva har folkasløg, sum ofta hava verid og hava følt seg undirkúgað ikki so nógv av russarum og ti sovjettisku aðalstjórnini sum av ti størsta fólka- slagnum í landinum, nevniliga georgiarunum. Einki bendir á, at tann georgiska tjóðskaparrersl- an er sinnað at veita t.d. abkhasum og osetum tey somu rættindi, sum georgiarar sjálvir krevja mótvegis Sovjettsamveld- inum. Eftir øllum at døma er ikki ætlanin at geva teimum rættindi yvirhev- ur. Við valið til Ovastu Sov- jettina í Georgia fekk tjóð- skaparfylkingin >Tað runda borðið — Frítt Georgia« 155 limir, kommunistaflokkurin hin- ar 64. Tey sjónarmið, sum verða ferd fram av fylk- ingini, geva onga ábend- ing um ein ábyrgdarfull- an, demokratiskan poli- tikk mótvegis eðrum tjóð- um í landinum ella tíans- heldur móti eðrvísi hugs- andi. Tverturímóti, vinna hennara sjónarmið frama, er ikki óhugsandi, at tað fer at syndra landið, har ymisk fólkasleg hava liv- að saman í túsund ár og meira. Tað er tí ikki at undrast á, at hvørki abkhasar ella osetar hava víst nakran serligan eldhuga fyri georgiskum sjálvstýri. Teir vænta sær einki gott í einum sjålvstødugum Georgia. Um so er, at eitt sjålv- stødugt Georgia verður sett å stovn, er litil ivi um, at henda georgiska chau- vinisman fer at koma dyggiliga aftur um brekk- ur. Venda vit okkum til eina aðra republikk, Ukraine, so eru viðurskift- ini har heilt eðrvísi. Nógv tann /stersti minnilutin har eru russar- ar. Hetta er ikki í sjálvum sær nakað óvanligt, í ell- um teimum ikki-russisku sovjettrepublikkunum búgva russarar, í summ- um eru teir bara nøkur fá prosent, í onkrari fleiri enn tað upprunaliga fólka- slagið. Her er bæði talan um fólk, súm er komin beinleiðis av sovjettstýri- sins ávum, og um fólk, sum eru eftirkomarar av russarum, sum í øldir hava búð á hesum leiðum. Í pørtum av Ukraine hava russarar búð í nógv ættarlið og fela, at Ukraine eisini er teirra heimland. Seguliga sæð er t.d. Suðurukraine partur av Ukraine bara sum eitt úrslit av russiskum stór- veldispolitikki í 18. eld. Heilt upp til okkara tíð var fólkið í nógvum býum í Ukraine fyri ein stóran part russiskt (har tað ikki var polskt), meðan bygdir- nar vóru ukrainskar. Tann ukrainska tjóð- skaparrørslan og -kenslan er ung og hevur ofta havt ilt vid at fótað sær. Har- afturat kemur, at tað seguliga er stórur munur á Vesturukraine og restini av landinum, eins og tey religiøsu viðurskiftini eru alt annað enn einfeld. Hetta sæst m.a. á skúla- gongdini. Um alt Sovjett- samveldið eru skúlar, har tað lokala málið er undir- vísingarmál, og skúlar, har russiskt er undirvís- ingarmål, men málið i republikkini er lærugrein. Í einum landi sum t.d. Ukraine ganga at kalla øll litauisk bern í litauisk- mæltum skúlum, aðra- staðni gongur stórur Johnny Thomsen, cand. mag. í russ- iskum og enskum, skrivar partur ella meginparturin av bernunum í russiskum skúlum. Í hvussu er í ukrainsk- um býum hava flestell børn, eisini ukrainarar, gingið í russiskmæltum skúlum. Partar av tí ukrainsku tjóðskaparrersluni gerast nú meira og meira áleyp- andi móti teimum russar- um, sum búgva í landin- um, har hava verið ikki so fá dømi um yvirgang og harðskap móti vanligum russarum. Kortini tykist, sum eis- ini nógvir ukrainarar hava ilt við at hugsa sær eina framtíð uttan samband við Russland (hóast tað búskaparliga sæð eingin ivi er um, at Ukraine kanska er tann republikk- in, sum best hevði verið for fyri at klára seg einsa- mell). Bæði seguliga, mentunarliga og persón- liga eru viðurskiftini mill- um ukrainarar og russarar ikki minni samantvinnað enn viðurskiftini millum foroyingar og danskarar. Og hetta er ikki bara galdandi fyri russarar og ukrainarar. Hesi sam- viðurskiftini millum ym- iskar tjóðir í einum landi hava eisini sett sær spor í aðrar mátar: í miðal er fjórða hvert hjúnalag í Sovjettsamveldinum blandað. Og hóast stórur munur er frá landsparti til landspart og frá fólkaslagi til fólkaslag, sigur hetta 8088 CPU - 8 MHz Serielt/parallelt stikk 20 Mb harðdiskur 5,25" diskil 14" EGA litskermur v = be v < [ 3 Da 3 a (0) Le] … 5 he] 3 v F ag « hú v gs | > £ v > md eitt sindur um, at tað ikki bara er at siga tað at slíta gomul bond — um hesi bondini so ikki altíð vóru serliga væl fagnað. Framtíðarútlitið fyri Sovjettsamveldið ella tey lond, sum kanska spyrjast burtur úr tí, sum nú er Sovjettsamveldið, er í summar mátar dapurt. Eins og vit hava sæð í Eystur- og Suðureuropa, bendir nógv á, at gamlir tjóðskaparligir mótsetn- ingar og gamlir spenning- ar aftur fara at kykna upp og saman við teimum mótsetningum, sum eru komnir í undir sovjett- stýrinum, fara at gera leiðina frameftir trupla og ófriðarliga. Vit hava longu upplivað vápnaðar saman- brestir millum fólk frá ymsum fólkaslegum, og fryktandi er fyri, at hetta fer at vinda upp á seg. Eingin lett loysn er at síggja fyri framman. Grundarlagið undir loysn- um, sum koma í lag við vápnamegi og makt, er vekkult. Tær kunnu kanska í eina tíð forða fyri at ósemjurnar koma fram í ljósmála, men beina fyri teimum kunnu tær ikki. ACER 500 EGINTELDA Knappaborð v/102 tastum Kr. 9.995,00 p. Teldu Team Krosslíð 11 * Postsmoga 1144 * 110 Torshavn Telefon 17066 ” Telefax 166890