mikudagur 1. mai 1991síða 16

Síða 16 Tað er eisini eitt menniskja í tí brekaða kroppinum Róða hildin í sambandi við stovnan av Felag fyri ferðslu- og arbeiðsskadd ED og €IK a y ert sosiait og peninga uga nøktandi g anda- liga skapandi liv Hetta mál kann verða rokkið stimbrar einum positiv- um atburði viðvíkjandi teimum brekaðu og ger ætlanir um at geva teim- um hóskandi fysiskar, sosialar og peningaligar meguleikar, at tey kunnu menna evnini at liva eitt heilsugott lív. Hóast alt fyribyrgj- andi arbeiði og royndir at endurbúgva, fer tað altíð at vera fólk við skerdum arbeidsførleika Um samfelagið soleiðis og brekum. Tey nýtast tó ikki at vera sosialt brekað. Tað er í hevuðs- heitum tað fysiska og sosiala umhvervið, sum ger av, um ein veikleiki ella eitt brek skerjir evn- ini at liva nøktandi og skapandi. Menniskju eru bert brekað, tá ið tey eru av- skorin frá vanligu megu- leikunum í teirra samfe- lag at hava eitt familju- lív, at fáa útbúgving, ar- beiði, bústað, at brúka almennar hentleikar og at fáa vanligan viður- kendan livifót. Integreringin av brek- aðum fólkum i samfelag- ið er í flestu londum langt frá á rímuligum stødi. Ongastaðni er vunnið heilt á fordingun- um, hóast summi lond hava gjert nógv fyri at rudda burtur forðingar fyri brekaðum. Ofta sleppa brekað bern og vaksin framvegis ikki í skúla vegna rerslubrek ella vegna tess, at tey, ið hava ábyrgdina fyri teimum, ikki eru greið yvir hverjar meguleikar, tey í grundini eiga. Brekað bern mugu alt ov ofta liva eitt lív á stovnum, sum meira fáast við at rekta tey enn útbúgva tey. Brek- aðum fólki verður ofta sýtt arbeiði, ella fáa tey bert tey vánaligastu og ringast lentu arbeiðini, sjálvt um tey kunnu á- vísa, at tey hava neyð- ugu fortreytirnar at 1 elvdir av mangi- Vitan, otta ella ilka sælu, og hetta er serliga galdandi fyri tey sálar- liga brekaðu. Uppskot til loysnir: Meira eigur at verða gjørt at broyta grund- leggjandi hugburðin í samfelagnum viðvíkj- andi teimum brekaðu. Tað merkir umfatandi upplýsingararbeiði mót- vegis ellum aldursbólk- um til tess at gera fólk var við, at tað er eitt menniskja í tí brekaða kroppinum Tað eigur at verða skipað fyri serligum ar- beiðsætlanum at hjálpa brekaðum at klára upp- gávurnar í dagliga lívin- um í ítrótti og manna millum annars. Neyvar byggi- og býarskipanarsamtyktir eiga at tryggja, at brek- að fólk kunnu rera seg lætt og ótarnað. Framleiðsla av fram- eiði og tíð ] 71aia kadu 1g8a jað arbeið sum svara til tey ar- beiðsevni, tey hava eftir. Øll brekað fólk á stovn- um ella í egnum heimi eiga at verða tryggjað grundleggjandi manna- rættindi, tað er sjálvsav- gerðarrætt viðvíkjandi egnum lívi, rætt til pri- vatlív og seksuallív og til lutteku í samfelags- lívinum annars. Av allarstersta týdn- ingi er tó at tryggja, at tey brekaðu sjálv hava avgerandi orðið, tá slík- ur politikkur og slíkar verkætlanir verða gjørd- ar, bæði tjóðskaparliga og lokalt<É. Alheimsstovnurin sig- ur eisini at í seinasta lagi ár 2000 eiga deyðsvan- lukkur at verða í minsta lagi 25% færri, tí at virk- semið ímóti ferðslu- og arbeiðsvanlukkum okt. Hetia mål kann verða rokkið um í ongum landi um ár 2000 doyggja fleiri enn 20 av hverjum 100.000 íbúgvum v er ferðsluvanlukkun g londini, sun und x ) 1 KY ÚT ólkar og millum amfelagsbólkar. Sum kunnugt hevur ferðsl- uni i Føroyum verið høgt seinastu årini. falt doyðu 84 fólk í ferdsluni árini 1981-1990 t.v.s. eitt deyðatal uppá 18,7 fyri 100.000 um árið. Hetta er eitt sindur hægri enn t.d. í Dan- mark. Í Europa liggja deyðstelini á ferðsluvan- lukku millum 9 og 30 fyr 100.000. Vanliga siga vit, at av ferðsluvanlukku stand- ast 15 álvarsamir lestir og 30 minni álvarsamir lestir fyri hvenn deyðs- tilburð. Læknarnir Jan Jesper- sen og August G. Wang gjørdu í 1978 eina kann- ing av ferðsluóhappum, ið komu á Landssjúkra- húsið í 1978. Hetta ár vóru íalt 108 ferðslu- óhapp við fólkaskaða. 4 doyðu í ferðsluni. 90 fólk vóru innlegd. Tað var ávíst at dupult so nógv mann- fólk sum konufólk komu til skaða í ferðsluni. Hægstu skaðatel hevdu tey 15-19 ára talið av deyðum í 107% børn og yngri gomlu. vóru skúla- igstum er sterri enn ti av deyðum. Sæð frá heilsuverkin- um er ferðslan ein álvar- samur heilsuvandi. Bæði tí at talið av mistum livi- árum vegna ferðsludeyð- an er stórt, og tí ferðslan førir við sær, at lívs- kvaliteturin hjá nógvum fólkum verður álvarsliga skerdur — varandi. Hetta er fyrst og fremst menniskjaligur sorgarleikur, men eisini ein týdningarmikil út- reiðsla fyri samfelagið. Tá ið vit hyggja aftur- eftir og telja 84 deyð seinastu 10 árini, eiga vit at venda eygunum frameftir og spyrja okk- um, um nekur grund er til at halda, at prísurin fyri ferðsluna komandi 10 árini verður minni enn hesi 84 — vanliga ungu fólkini —. Tað er eingin ivi um, at ferðslumentanin spakuliga broytist til tað betra og tað fer uttan iva at síggjast aft- ur í vanlukkutelunum, men hvussu skjótt ment- anarbroytingin skal fara fram, er partvís ein spurningur um pengar. Sæð frá heilsuverkinum eru t.d. tær 2 mill. sum rliga verða nýttar fyribyrgj virksemi, ein £ irbeiðsskaði arbeiðs- vanlukkur og arbeiðs- sjúkur. Ein beiðsvanlukka er ein brádliga ákomin, ikki ætlað hending, ið víkur frá vanligari ar- beiðsgongd, og sum ber í sær skaðaelvandi árin, sum føra til skaða á persón. Ein arbeiðssjúka ella vinnusjúka er heilsubrek elvt av varðandi vanliga fyrikomandi fyribrigd- um í arbeiðnum, t.d. var- andi tungar byrðar ella arbeiði við loysingar- evni. Hagtøl um arbeiðsvanlukkur Sambært arbeiðara- verndarlógini skulu allar arbeiðsvanlukkur, ið føra við sær óarbeiðsfori í ein dag ella meir útyvir skaðadagin, verða frá- boðaðar Arbeiðseftirlit- inum. Sama er galdandi fyri tey, ið arbeiða á sjónum. Tær vanlukkurnar skulu bert fráboðast Skipasýn- inum. Hendan fráboðanar- skylda verður tó langt frá hildin. Fráboðanar- skyldan til eftirlits- myndugleikarnar er til fyri at geva eftirlits- myndugleikunum megu- leika at leggja til rættis tað fyribyrgjandi ar- beiði. Dagpeningadeildin á Almannastovuni fær frá- boðanir um 6arbeidsføri, serliga hjá teimum tíma- lentu. Á fráboðanar- skemanum stendur eis- ini um grundin til ar- beiðsóferleikan er ar- beiði ella annað. Ein triðja skrá viðvíkj- andi arbeiðsvanlukkum er Vanlukkutryggingir. og Færøernes Ulykkes- forsikringsråd. Sambært log, skulu allir arbeids- gevarar tryggjað ar- beiðsfólkið. Tá vanlukka berst á, skal arbeiðsgev- arin siga vanlukku- tryggingini frá, sum síð- ani kannar málið, biður um læknaváttan o.s.fr. Vanlukkutryggingarráð- ið, ið einki samband hev- ur við tryggingina, ger so av, hvat endurgjald skal latast. Her kann