týsdagur 14. mai 1991síða 12

Síða 12 Nr. 88 — 14. maí 1991 Gevið útflytarum rúmari ræsur! Tað fløvadi at lesa grein- ina hjá Tormóði Dahl um sølupolitikk. Boðskapurin var greiður. Almennu myndugleik- arnir skulu vera varnir við at koma við harraboðum, og skulu geva útflutnings- vinnuni frið at finna seg tilrættis á marknaðinum. Uppskotið hjá lands- stýrinum um at leggilda útflytarar, og at seta treytir fyri eginpeningi hjá utflutningsfyritøkum, er einastandandi uppá ymiskar mátar. Fyri tað fyrsta er tað tekin um, at tað lobby- virksemi, sum fer fram aftan politisku leiktjøld- ini, hevur fingið lands- stýri at halda, at ruðuleiki valdar á útflutningsekin- um, og at tað tí er neyðugt at bremsa >smáu útflytar- unum“. Undir fyrstu viðgerð í løgtinginum var jånka- sligt vid argumentum. Fyrrverandi fiskasølu- stjórin førdi fram, at vit í prinsippinum hevdu 47.000 útflytarar í Fer- oyum. Og orsekin er, at vit ikki hava eina lóg um útflutning. T.v.s. at flokkurin fyri teir = sokallaðu svornu liberalistarnar heldur, at vit hava 47.000 útflytarar í Feroyum, tí at hesir betrivitandi kalar ikki hava sett kvotu å hvussu nogvir hesir skulu vera. Um vit leggja politikkin tilrættis eftir hesum hugs- unarhåttinum, hvar enda vit so?? Ti um vit teoretiskt hava 47.000 útflytarar, so hava vit eisini teoretiskt 47.000 bilhandlarar, 47.000 keypmenn, 47.000 sjúkrasystrar, 47.000 heil- selur, 47.000 bakarar, 47.000 lærarar o.s.fr., tí at løgtingid ikki í síni betri- vitan hevur lóggivið um, hvussu nógvir hesir skulu vera. Einstakar oddagreinar í Sosialinum hava eisini roynt at bera í betuflaka fyri hesum uppskoti, so her er vent í holuni. Sagt hevur verið, at tað at út- flyta má vera meira enn at tosa í telefon og eiga eitt telefax, sum um ikki øll eru greið yvir hetta. Men teir gloyma, at øll verða ikki útflytarar, bert tí at tey eiga telefon og telefax, líka so lítið sum vandi er fyri«, at øll verða rithevundar, bert tí at tey eiga pappír og blý- ant. Samstundis sum lands- stýri legði hetta uppskot fram, bleiv sagt í viðmerk- ingunum, at kaos valdaði á útflutningsmarknaðin- um. Lítla viku seinni upp- lýsti okkara stersta út- flutningsfyritøka, at teirra partur av samlada útflutninginum fyrsta kvartal í 91 var 82%. Hvar bleiv kaosi nú av? Við at seta lógir úr gildi, sum forða vinnuni at virka undir javnbjóðis treytum, fáa vit náttúr- ligu marknaðarkreftirnar aftur at virka. Tað er ein- asti vegur fram. Legtingið eigur at seta lógir úr gildi, og í teimum fáu forum tað er neyðugt, seta lógir í gildi, sum skapa fyritreytir fyri eini fríari kapping. Telefonuppboðsselan er eitt risalop rætta vegin. Orsøkin til at skip og virki eru tengd saman í åvisum førum, er at virk- ini hava keypt fisk til minstuprisir samstundis sum tey eru fóðrað við studningi. Tað ráddi um at keypa sær atgongd til veiðuloyvi. Prísurin hevði ongan týdning orsakað av slanguni í landskassan. Tá ið landið brúkar 100 tals milliónir fyri at keypa skip úr flotanum, og so- statt avmarkar atgongd- ina hjá ávísum virkjum til at keypa fisk, so mugu hesi krevja, at tey fáa at- gongd til tilfeingi, við at fáa hevi til at bjóða uppá fiskin hjá ellum skipum á jøvnum feti við onnur virki. Landsstýrið vil minka um veiðuorkuna við at keypa skip úr flotanum. Tí mugu teir syrgja fyri at gera eina fylgilóg, sum noyðir ell skip um upp- bodssøluna, so øll virki fáa javnbjóðis meguleikar til at bjóða uppá fiskin. Tí tað er bláoygt at halda, at virki, sum eiga skip, verða tey fyrstu til at biðja um upphøgging- arstuðul. Á utflutningsøkjunum hava vit eitt lutafelag, sum á sama hátt keypir sær selurættin til allan fiskin áðrenn hann kemur upp á land. Hetta verður gjørt við at reka banka- virksemi, og við sáttmál- um at binda virkini til at selja 100% av síni fram- leiðslu igjøgnum hetta fe- lag. Hetta er ikki ein atfinn- ing, men hetta er ein veru- leiki. Sum Rockefeller segði á sinni, tá hann legði hverja bensinsteð í USA undir seg, at tað stendur einum og hverjum frítt at vera við ella lata vera, soleiðis sigur hetta lutafelag. Frælsa USA legði uppí, og gjørdi tær víðagitnu anti-trust lógirnar, sum býttu felegini sundur, tí at vandi var fyri monopol- steðu. Vit hava fyribils svarað aftur við at seta treytir til teir smáu útflytararnar, sum royna at fóta sær inn- anfyri hetta 20% markið. Uppskotið hjá lands- stýrinum um at knokk- royta smáu útflytararnar minnir ikki sert um mammuna, sum á sinni segði við sonin. »Tu sleppur ikki útí, fyrr enn tú dugir at svimja«, væl- vitandi, at hetta ikki er meguligt. Eitt flakavirki ella eitt alibrúk hava ikki loyvi til at gera ein góðan handil, uttan at vandi er fyri, at teir missa alt fyri borð frá degi til annan, um teir verða uppdagaðir. Tað kann ikki vera rætt. Flakavirkini og alibrúk- ini hava ymiskan terv. Eitt virki stendur í 30 milliónum, meðan annað stendur í 10 mill. Hesi hava ymiskan terv á hvussu teirra fiskur skal avsetast, sum tað er trupult at taka hædd fyri í einum centralt stýrdum seluvirksemi. Tí má marknaðarnevnd- in broyta landsstýrisupp- skotið soleiðis, at eitt mark verður sett fyri hvussu nógv ein selufyri- tøka kann binda eina framleiðandi fyriteku at sær. T.d. við at siga, at tað ikki er loyvt at binda ein framleiðara til at selja meira enn 50% av síni framleiðslu igjøgnum åvisa fyritøku, men at hesin gott kann gera tað, um prísurin hjá hesi fyri- tøku er betri enn prísurin hjá ødrum útflytarum. Hetta vildi ikki verið at grípa inn í fría initiativið, men hetta vildi verið ein máti at javnstillað eitt 40 ára forspring, har umveg- is studningur hevur hildið skipanini uppi. Samanlagt vildi hetta fort við sær, at vit fingu eina meira dymamiska út- flutningsvinnu, og tað er púra vist, at fólkini og leiðslan á okkara sterstu útflutningsvinnu onki hevdu havt ímóti eini tí- líkari broyting. Men tað er nú einaferð ikki teirra uppgáva at broyta verandi skipan. Tað mugu politikararnir gera við eini avtekulóg. Liberalist Javnaðarflokkurin o g fakfeløgini Havi við undran lisið for- mansfrágreiðingina til landsfundin hjá javnaðar- flokkinum. M.a. skilst á Atla, at hann er stoyttur inn á fak- feløgini, tí tey halda javn- aðarflokkin reka reinan fólkaflokspolitikk. Hetta kann Atli als ikki góðtaka, tí umboð fyri tey størstu fakfelogini vóru kunnað um samáðingargongd- ina « Nu veit eg ikki um fiski- mannafelagið í hesum sambandi verður roknað sum eitt stórt fakfelag, men undirritaði er ikki kunnaður um nakra sam- ráðingargongd. Har hevur heldur ikki verið nakað at kunna um. Sum kunnugt vórðu áhugamálini hjá fiskimonnum og fiskivinn- uni avreidd til ta mest in- kompetentu umsiting, sum yvirhevur kundi hugsast. Hin vegin royndi eg sjálvur at kunna javn- aðarflokkin um tey mál, har fiskimenn og felag teirra hevdu áhugamál. Men henda kunning hendi fyri deyvum oyrum. Ur- slitið var m.a., at einasti parturin av fiskivinnulóg- gávuni hjá farna lands- stýri, sum stendur eftir, eru tey tilløk, sum settu vinnufelegini = uttanfyri alla ávirkan. Tann politikkur, sum verður rikin mótvegis m.a. fiskimannafelagnum, er reinur fólkaflokspoli- tikkur, um ikki tað sum verri er. Sum áður greitt frá í blødunum bakkar landsstýrið ikki fyri bein- leiðis lógarbroti fyri at sjikanera t.d. fiskimanna- >Ég dåmi« !? Í teiginum »Vikan ið før« 30. apríl skrivar blaðmað- urin m.a.: >Feroyski lesar- in hevði dámt< at bleðini vórðu borin út halgidagar. Vónandi varð hatta skrivað í skundi. Tí skriv- aði hann hatta í fullum álvara, so má talat at! Gott í teg, blaðmaðurin: far tú ikki eisini og fer hasa málspilluna inn! »Eg dåmi« rokna flestøll fyri barnamål. »Dåmar« tekur hvørjumfall — eisini i talumålinum. Hetta eiga vit at halda fast vid. Før- oyskt verdur hvørki vakr- ari ella meira >nútímans< av, at vit missa bending- arnar. Røddir hava verið frammi um, at vit eiga at slaka m.a. við hasari máliskuni. >Ég dåmi« skal eitast at vera meira nú- tímans. Øll mál broytast. Rætt er tað. Men hatta er skeiv- ur máti at -nútímans- gera< málið! Gamla hugs- anin, at „nútíðar-for- oyskt« skal líkjast so nógv donskum sum gjør- ligt. Hetta kemst av, at vit bert hyggja i ein land- synning uttan at geva okkum far um hini norður- lendsku málini. Trælir eru vit. Dugi ikki at skilja, hví vit ikki kunnu sleppa at hava bendingar, máliskur og orð, ið víkja eitt sindur frá donskum. Vit eru so bebbaredd fyri »hudar- skógvamentaninic. Einki er tað húðar- skógvamentan at fara væl um málið. Og at feroyskt er konservativari mál enn danskt, er einki at skammast yvir. Men tað er júst tað, vit gera! Tað er bara at kanna hini norðurlendsku málini. Tey eru øll konservativari enn danskt. Men einki skammast íbúgvarnir í hesum londum yvir tað. Teir hava virðing fyri sín- um máli — og sjálvsálit. Okkum tervar hetta. Sjálvsálit hava vit lítið og einki. Og tí ræðast vit >„húðarskógvamentan- ina«. »Føroyska lesaranum hevði dåmt.. « Hatta kann siggja knortlut ut i skrift. Men hetta er bert Spurningur um vana. Danskt er i mangar måtar eitt vakurt mål — å donskum. Men tad verdur ikki vakrari av, at vit royna at oydileggja før- oyskt. Vónandi var hatta ein prentvilla. Útiseti | Amnesty International Føroya deild Tað er minst líka stór synd í teimum børnum — her hjá okkum — sum verða happað í skúlanum av tí, at húsini hjá for- eldrunum eru farin á tvang, sum tað er hjá teimum, sum Amnesty International Feroya Deild verjir uttanlands. Tit, sum kunnu ávirka htta, tað verið seg blað- stjórin á Dimmalætting (Tað seriøsa blaðið, sum tað einasta, sum setir navn då), advokatskriv- stovurnar 0.0. — haldið uppat vid hesum. Samfe- lagið er so lítið! Tað skuldi verið nokk við matr. nr. — minst líka effektivt. Tey, sum hava áhuga at keypa, kunnu fáa navnið á viðkomandi. Feroyingur "——————"8————————————oc2/20—=2"2m=H————— felagið. Og tå er enntá ikki alt komið fram enn. Tá Atli tosar um, at >nú ræður um solidaritet mill- um politisku og fakligu ar- beidararørsluna«, er bert at siga, at »politisk ar- beidararørsla« eksisterar ikki í Føroyum. Besta prógvið fyri hes- um er tað sjálvrættvísi, sum Atli Dam ferir seg fram við. Heldur javn- aðarflokkurin seg vera á rættari leið, kann undirrit- aði sum fakfelagsmaður bert siga, at haðani er einki at heinta. Óli Jacobsen