mikudagur 12. juni 1991síða 13

= Nr. 108 — 12. juni 1991 Hungursneyð og borgarakriggj herja Afrika — men demokratiið vindur upp á seg Steðan í Afrika versnar al- samt og er hetta ein tann heimsparturin, ið er ring- ast fyri, tá talan er um hungursneyð, borgara- kríggj og sjúkur. Eitt tað landið, sum er ringast fyri, er Sudan, har serliga hungursneyðin hóttir við at taka lívið av milliónum av menniskj- um. Men eisini í Etiopia, Mocambique og fleiri eðr- um afrikanskum londum er steðan sera álvarslig. Men tað er so ikki bara hungursneyðin, sum hótt- ir allan henda stóra heims- partin. Í nógvum av lond- unum er borgarakríggj, sum ger steðuna hjá teim- um fátæku og hungurs- raktu enn torferari. Men tað eru eisini glott- ar at hóma. Í fleiri av afri- kansku londunum hevur kravið um demokrati og perestrojka nú fingið veruligt fótafesti, og korruptir einaræðisharrar verða koyrdir frá. Higartil hevur ein- flokkaskipan valdað í nógvum av teimum afri- konsku londunum og øll andstødan hevur verið bard niður við harðari hond. Í 1989 vóru tað einans nøkur heilt fá lond, sum hevdu demokrati og fleir- flokkaskipan: Senegal, Zimbabwe, Tunis, Ma- rokko, Gambia, Egypta- land og Botzwana. Hini londini høvdu ein- flokka-skipanir ella her- valdastýri. Í dag gongur tað tann Bæði í Noregi og í Alaska verður arbeitt við eini ætl- an at byrja eina nýggja rutu sjóvegis úr Europa til Japan. Talan er um eina siglingarleið norðan fyri Sovjetsamveldið. Henda siglingarleiðin er 12.000 km. ella umleið helvt av núverandi leiðini gjøgnum Suez-veitina og suður um India. Tann sigl- ingarleiðin er uppá 20.000 vegin, at fleiri og fleiri lond krevja demokrati og fleirflokkaskipanir, og meira enn helvtin av lond- unum í Afrika hava í dag fleirflokkaskipan ella skulu til at halda fræls val. Í londum sum Togo, Mali og Benin, sum hava verið stýrd av einaræðis- harrum í mong ár, hava leiðararnir nú lovað meiri demokrati og í londum sum Congo, Ghana, Guinea, Kenya og Zaire veksur trýstið frá íbúgv- unum móti einaræðisharr- unum. Fólkið krevur meiri demokratisk viðurskifti. — Afrika er inni í eini orkan av — politiskum broytingum, sum ikki kunnu stedgast. Teir leid- arar, sum royna at forða hesum broytingum, seta lív sítt í vága, sigur Abass Bundu, sum er stjóri í vesturafrikanska felags- marknaðinum ECOWAS, við amerikanska blaðið The New York Times. Eftir at kommunisman fall í Eystureuropa, hava leninistisk-marxistisku stýrini í Angola og Mocambique slept tí dog- matisku ideologiini og miða móti eini sosialismu við einum menniskjanslig- um andliti. Í tí fólkaríkasta landin- um í Afrika, Nigeria, gongur leiðin eisini móti demokratii. Tveir flokkar hava fingið loyvi at stilla upp til komandi valið í 1992. Men fyri flestu afrikan- km. Nýggja siglingarleiðin hevur við sær, at tað hverki verður brúk fyri Suez-veitini ella Panama- veitini. Leiðarin á Fridtjov Nan- sen Stovninum í Noregi sigur við danska blaðið Politiken, at teir í letuni leggja seinastu hond á ein part av kanningunum í sambandi við nýggju sigl- arar er tað ikki demokrati- ið, sum telur mest. Tað er breyð. Seinastu árini er livifóturin nógv lækkaður í ellum Afrika. Afrikanar- ar eru vorðnir fangaðir í einum molotov-cocktaili av minkandi framleiðslu, vaksandi fólkatali, kor- ruptión, fallandi ráveru- prísum, vaksandi hern- aðarútreiðslum og einum veðurlagi, sum fyri ein stóran part hevur verið við til at taka lívsgrundar- lagið undan mongu íbúgy unum. Spurningurin, sum al- tjóða eygleiðarar seta sær, er tí um fræls val og fleir- flokkaskipanir í heila tikið kunnu loysa trupulleikar- nar hjá Afrika! Kann demokrati virka í londum, har umleið 90% av ellum íbúgvunum hvorki duga at lesa ella skriva og tískil ikki kunnu lesa tað flokkarnir standa fyri! Europearar eiga ein stóran part av skyldini av, at steðan er sum hon er. Tað vóru europeisku hjálandaveldini, sum í 50- unum teknaðu núverandi Afrikakortið og settu markini á. Á henda hátt vóru folkasløg, sum høvdu somu sidir og tradi- tiónir, býtt sundur. Tað eru tó hend stór framstig hesa seinastu tíðina á fleiri økjum. Namibia hevur fingið sjálvstýri og hevur fleir- flokkastýri. Angola gong- ur nú eini meira friðarlig- ari tíð á meti, eftir ára- — ingarleiðina. Hann sigur, at hon fer fullkomiliga at kollvelta vanliga flutningsmynstrið sjóvegis. Tað er ikki minst Flógvakríggið, sum hevur skundað undir kanningar- nar av eini >Norðurleið<. Suez-veitin er ikki nóg trygg fyri altjóða ferðslu. At kalda kríggið er endað hevur eisini stóran týdn- Síða 13 langt borgarakríggj. Um stutta tíð kunnu íbúgvar- nir í Vestursahara avgera, um teir ynskja sjálvstýri ella vilja vera saman við Marokko, sum hersetti landið í 1975. Og í Etiopia er tann harðrendi eina- rædisharrin Mengistu fall- in. Men tær nýggju fólka- valdu stjørnirnar i Afrika háva nógv at síggja til í framtíðini. Heimsbankin sigur, at framleiðslan má vaksa við 4-5% um árið, skal tað svara til fólka- veksturin. Men tað hava londini als ongan meguleika fyri. Hetta er tí ein av teimum stóru og álvarsomu trupulleikunum. Men eisini teir fallandi ráveruprísirnir eru við til at gera steðuna verri. Í 1980-unum mistu afrikan- arar umleið 150 mia. doll- arar, tí teir fingu minni fyri sínar verur á heims- marknaðinum. Mong lond brúka meira enn 40% av útflutnings- inntøkunum til at gjalda gamla uttanlandsskuld við, pengar, sum annars kundu verið brúktir til at menna landbúnaðin, byggja skúlar og sjúkra- hús. Og nú Flógvakríggið er av, sær steðan ikki ov bjørt út, tá talan er um at fáa hjálp úr eðrum lond- um. Londini í Eystur- europa krevja sítt og nógvur peningur fer til at byggja upp aftur tað, sum varð oyðilagt undir Flógvakrígnum. Hetta hevur við sær, at hjálpin til Afrika verður minkað tilsvarandi. Tey ríku londini hjálpa nevniliga fyrst og fremst, har hetta gagnar teirra egnu áhuga- málum. Tað er tí ein sannroynd, at nýggju og komandi demokratisku leiðararnir í Afrika fáa eina torfera uppgávu. Men meguliga verða teir ferir fyri at steðga korruptiónini, sum higartil undir einaræðis- stýrum hevur temt kass- arnar. Nýggi leið sjóvegis til Japan ing fyri eina nýggja sigl- ingarleið. Framtíðar kanningar- nar, sum skulu gerast, fevna um at fáa meiri vit- an um, hvussu ísurin ferð- ast og annars at meta um tær útreiðslur, sum fara at standast av at skula sigla í økjunum norðanfyri. Landsstýrið fingið EF-frágreiðingina 1. februar 1991 gav EF-arbeiðsbólkurin frá sær eina fyrstu frá- greiðing um sítt virki. Frágreiðingin var al- menn og var til keyps í bókabúðum 14. juni 1991 fer ar- beiðsbólkurin at hande landsstýrinum sína endaligu frágreiðing Arbeiðsbólkurin rokn- ar við, at landsstýrið eisini letur hesa frá- greiðing verða al- menna, og at hon verð- ur til keyps í bókabúð- um, tó bert 1. partur og 4. partur, meðan 2. og 3. partur eru so rúgvis- miklir, at hesir mugu bíleggjast serstakt. 1. partur er skipaður í 7 punkt. Í pkt. A verður drigið saman- um og tilmæli bólksins legd fram. Í pkt. B greitt verður frá virk- inum hjá arbeiðsbólk- inum og í pkt. C frá seguligu gongdini í EF og 1 Feroyum. Í pkt. D verður í høvudsheitum greitt frá teimum út- greiningum og við- merkingum, ið komnar eru frá felogum, virkj- um og stovnum, meðan arbeiðsbólkurin í pkt. E eitt nú við steði í 3. parti í stuttum tekur samanum ríkisrættar- ligu steðu okkara. Pkt. F greiðir stutt frá um EF í dag, teimum sein- astu broytingunum, ið kunnu fáa týdning fyri okkum, og um vænt- aðu gongdina í felags- skapinum næstu árini. Í pkt. G viðger arbeiðs- bólkurin hverjar tillag- ingar verða neyðugar í føroyskum viðurskift- um við ymsum tilknýti til EF. Í 2. parti eru tær við- merkingar fotoprent- aðar, ið komu inn frá feløgum, virkjum og stovnum, eftir åheitan landsstyrisins, dagfest 30. april og 15. august 1990, og eftir åheitan bólksins, dagfest 7. no- vember 1990. Í 3. parti, skift í 5 undirpartar, A-E, eru útgreiningarnar, ið fingnar eru frá Uden- rigsministeriet, foto- prentaðar saman við áheitanum bólksins á feløg, virki og stovnar um viðmerkingar teirra til hesar útgrein- ingar og innkomnu svarunum. Aftast í 1. parti er fullfíggjað yvirlit yvir einsteku skjelini í 3. parti, og í hverjum undirparti er fremst yvirlit yvir skjelini í undirpartin- um. Í 4. parti eru tær 16 EF-kunningarnar, ið bólkurin náddi at skriva. Her er eisini tikin við útgreining frá Valuta- og Prísráði Feroya um handils- kapping innan EF sambært Rómarsátt- málanum greinirnar 85-94. Stórur áhugi hevur verið fyri kunn- ingunum, ið fólk hava ynskt at fingið savn- aðar at nýta. EF-ar- beiðsbólkurin hevur tí latið fotoprentað nekur eintøk av samlaðu kunningunum, sum nå er at fåa til keyps i bókabúðum. Mann- ingartrot og kostnaður ber við sær, at eintek- ini, ið koma til selu vera fá, og arbeiðsbólk- urin vónar tí, at virki, skúlar, ið hava áhuga fyri fleiri eintekum, stovnar og gera síni egnu fotoprent Mikudagin tann 12 juni kl. 15.00 á Hotel Hafnia leggur EF-ar beiðsbólkurin 1. part av frágreiðingini í kladdu fyri tey virki, stovnar og feleg, ið landsstýrið vendi sær til 30 apríl 1990, og sum hava reist spurn- ingar í sambandi við samráðingarnar við EF. Flestu av hesum vóru við, tá landsstýrið á fundi tann 24. okt. 1990 setti arbeiðsbólk- in, og munnu hava á- huga í, hvat úrslit bólk- urin ætlar at leggja fyri landsstýrið tann 14. juni. Á hesum fundi rokn- ar EF-arbeiðsbólkurin við, at greiðar åbend- ingar koma fram um, hvussu EF-kunningar- arbeiðið frameftir eigur at verða skipað. Neyv- ari útgreiningar og fleiri spurningar enn teir, ið EF-arbeiðsbólk- urin hevur kannað og umrett, hava feroysk- an áhuga, og dag um dag henda broytingar í EF, sum tað hevur týdning hjá vinnu og almenningi í Feroyum at fáa kunnleika um og meguliga laga seg eft- ir. Vinarliga EF-arbeiðsbólkurin