týsdagur 16. juli 1991síða 14

Síða 14 Ternan og ternubølid í Kaldbaksbotni Umleið 1. juli lógu flestall- ar ternur og beldu á egg- um. Alt tóktist at vera uppsteðgað. Og sjálvandi var vónin, at okkurt fór at henda brátt. Men tíverri. Nú 2 vikur aftaná, er lagið tað sama. Har tær ikki eru rýmdar, bela tær framveg- is, gevast ikki so. Men nú brast ell vón. Tíðin er farin, og tær skulu ta longu leið sum av torvheiðum. Sum íkki einaferð. Men á einum beli hendi undrið eins og í 1990. Hetta hendi í Kaldbaks- botni. Fríggjadagin lógu runt í grasinum vikugamlar pis- ur, summar eldri. Tær gomlu ternurnar flugu kvikliga aftur og fram við fødi, sum var av tí rætta slagnum, sum tær vaksa og tyngjast skjótt av. Feði, sum valla er til í Fer- oyum í dag uttan á Kald- baksfirði. Knappliga kemur ein breyt trumlandi eftir ell- um ternulendinum, drep- ur hverja pisu. Foreldrini eygleiða alt hetta, knapp- liga eru tey arbeiðsleys. Meginparturin av 1991 árganginum varð trumlað- ur niður av einum amboði, sum Landið eigur. Ja, ansurin fyri náttúr- uni er lítil, tað kann ein bara ásanna. Tit, sum í túsundatali hava koyrt framvið, uttan tíbetur at fara úr bilinum, og hava fegnast um alt hetta lívið. Farið nú ein túr, og síggið skilið! Hetta var segan um ternuna. Erik Mortensen á == ” GM er, < AMA ls g* SG BÝRIÐ sr -= SV Z Í, BEAR = 2 - " 205 = 2 PM VII Onkur heldur tað vera ringt at finna runt í rundkoyringini í Havn nýggju ÞIÐ F —— Nr. 132 — 16. juli 1991 FF — 2 Framhald av síðu 7 á hálsi og undir hondum. Eitlarnir kunnu annað- hvert vera eymir ella ikki sárir. Seinni, tá ið eisini koma ávísar lívshóttandi ígerðarsjúkur ella ávísur illkynjaður vøkstur, er tað, at sjúkan eyðkvæmi verður staðfest. Við einum heilivági, nevndur retrovir, ber til at seinka framkomuna av eyðkvæmi hjá fólki við HIV-andevni nakað. Eyðkvæmi er tó fram- vegis ein sera ålvarsom og lívshóttandi sjúka. Heili- vágur, ið kann lekja sjúk- una, finnst ikki, og ei held- ur er nakað koppingarevni tekt. Flestu serkenu vænta, at tað fer at ganga long tíð, áðrenn slíkur heilivágur fæst, og tí er tað so avgerandi neyðugt at royna at forða sjúkuni at breiða seg. Sum áður nevnt veksur talið á fólki við sjúkuni eyðkvæmi alsamt í stór- um. Hetta sýna telini um allan heimin okkum skill- iga. Hetta, at steðugt fleiri fáa sjúkuna sýnir okkum, at tað tíverri gerst alsamt meira týdningarmikið at vera á varðhaldi, og skal tí her aftur verða sagt frá um, hvussu HIV-virus spreiðist og um, hvussu ein kann verja seg móti smittu. Hvussu spreiðist virus? HIV smittar við kynslig- um sambandi og við blóði og ávísum blóðúrdráttum. Smitta frá móðir til barn kann henda í lívmóðrini ella í sambandi við føding- ina. Tann langa tíðin, sum gongur frá tí at eitt fólk er smittað og til sjúkueyð- kennini fyri HIV-smittu vísa seg, ber í sær, at stórur vandi er fyri, at smittandi, sum kenna seg heilt frísk, kunnu smitta onnur. Tað hevur týdning at leggja áherðslu á, at smitta ikki verður borin manna millum á annan hátt enn her er nevnt. Tí er gott at vita hetta: HIV smittar ikki av van- ligari samveru manna millum. Ikki er vandamikið at nerta við ein, ið er smitt- aður. Vandi er eingin av at taka onkran lut, sum smittað fólk hevur nomið við. Smittan verður ikki borin gjøgnum luftina. Smittan verður ikki borin við mati. Vit kenna ongan tilburð, har ið smitta er hend við at drekka av sama glasi. Eingin verður smittaður av baðivatni, sum sjúk- lingurin hevur verið í. Eingin kunnleiki er um, at nakar er vorðin smittaður av at kyssa ein annan á munnin. Hvørji eru í vanda fyri at verða smittað við HIV? Ávísir bólkar av fólki eru í serligum vanda fyri at verða smittaðir. Tað snýr seg um hesar bólkar: Samkyndir (homoseksu- ellir) menn (menn ið hava kynsligt samband við menn). Tvíkyndir (hjåseksuellir) menn (menn ið hava kyns- ligt samband við bæði menn og kvinnur). Fólk, ið vannýta rúseitur við at spræna tað innan- æðra (»stiknarkomanar«). Fólk við bleðrarasjúku. Fólk frá Haiti og afri- kanskum londum. Tey, ið kynsligt samband hava við fólk í omanfyri- nevndu bólkum. Til teirra, ið hoyra upp í onkran av vandabólkunum Tey, ið hoyra upp í onkran av nevndu vandabólkum, skulu vita, at vanda fyri smittu við HIV slepst bara heilt undan við at halda seg frá kynsligum sambandi, ið ber í sær hinnur og millum sáð og slímhinnur. Eisini skal áherðsla verða løgd á, at vandin fyri smittu kann gerast minni á henda hátt: Hav kynsligt samband við so fá fólk sum gjerligt. Best er í kynslívinum bert at halda seg til eitt fólk. Serliga týdningarmikið er ikki at hava tilvildarlig kynslig sambond. NÝTSLA AV HÍT. Tað er greitt, at HIV ikki kann fara igjøgnum veggin i eini hít, og rett nýtsla av hít minkar tí í stóran mun um smittuvandan. Samlega gjegnum gatið (baktarmin) eigur ikki at verða framd, av tí at tað ber við sær serligan vanda fyri lest av slímhinnum. Tey, ið vannýta rúseitur til innspræningar mugu ongantíð býta sprænur ella nálir sínámillum. Fólk, ið hoyra upp í vandabólkarnar, = mugu ikki geva blóð, sáð ella yrkisgegn (organ). Teimum, ið leita samband við prostituerað (mannfólk og konu- fólk, sum bjóða seg til): Halt teg frá samlegu við prostituerað. “Nýtið ið hvussu er altid hit. Til teirra, ið ferðast uttanlands: Hav kynsligt samband við so fá fólk sum til ber og ið hvussu er ikki við onnur enn tey, ið tú kennir ógvuliga væl. Nýt altíð hít. Mest ræður um at vera varin á ferðum til afrikansk lond og til Haiti, har sjúkan serliga ofta kemur fyri. Í nógvum stórbýum er eyðkvæmi serliga vanlig, eitt nú í Keypmannahavn. Av teimum 805 tilburðunum, ið vóru skrásettir 1. juni 1991 í Danmark, vóru teir 584 skrásettir í skinum í ella nærhendis Keyp- mannahavn. Mett verður sum sagt, at nógv fleiri fólk eru smittað. Til teirra, ið eru heilt uttan fyri vandabólkarnar Havið kynsligt samband við so fá fólk sum til ber. Halt teg frá tilvildarligum kynsligum sambondum. Nýt ið hvussu er hít. Hav- ið ikki kynsligt samband við prostituerað og fólk, sum nýta rúseitur innan- æðra. Hóast stersta talið av fólki við eyðkvæmi í Danmark eru samkyndir ella tvíkyndir menn, so finnast lond, eitt nú lond í Afrika, har eyðkvæmi er ein sjúka, ið er líka vanlig hjá kvinnum og monnum, t.v.s. har ið smitta frá kvinnu og mann og evugt er vanlig; og í Suður- europeiskum londum, til demis Ítalia (pr. 31.03.91 9053 skrásettir AIDS-til- burðir) og Spania (pr. 31.12.90 7489 skrásettir tilburðir), er heteroseksu- elt samband (vanlig kyns- lig samvera millum mann og kvinnu) í dag vanliga smittuorsgkin. Eru annars ivamál viðv. eyðkvæmi, so ber til at ringja til eyðkvæmislinj- una 18820 týsdag frá kl. 16 til 18. Eisini ber til at ringja til »AIDS-linjen« í Danmark, tlf. nr. 033911119, id svarar frå kl. 9 til 23 allar dagar, ella 065911119, id svarar alt samdegrið allar dagar. At enda skal sum áður verða mælt til, at felog av ymiskum slag — ítróttar- felog, ungmannafeløg, fakfeløg og onnur — taka stig til fundir og onnur tiltøk viðvíkjandi eyð- kvæmi, soleiðis at hetta stóra vandamál ikki verð- ur burturtagt, men um- rett vid jøvnum millumbil- um, so at vit ongantíð gloyma at vera eftiransin. Hegni Debes Joensen landslækni