hósdagur 7. november 1991síða 14

tíðindablaðið Nr. 207 — 7. november 1991 -ein uppílegging í fruktarleysa málkjakið í Fóroyum. Kári Petersen skrivar. 1. Handan løg- frødi, fagurfrødi og landafrødi Tå vit meta mål og mål- burð, kunnu ymisk mát nýtast. Vanliga nýta feroyingar tað, eg her loyvi mær at nevna Jløgfrødiligt« mål, tvs. meta um rætt ella skeivt mål, sambært åvisum, skrivaðum sum óskrivaðum, málsligum lógum. Fagurfreðiliga mátið fæst við tjott og akurt mál, og landa- freðiliga mátið við zðani ordini koma, hvaðani åvirkanin á málburð førovinga er'eigur at ast. Hesi vera Sterk- bæði seinastu tin til ørund liggja metingarnar hjá Paula Heinesen og etersen sum her laðnum Í æt g fatan hansára, Sur sjåldan gildi sum al ment virðismát kunnu keglast i øldir im tjaldrið er vakrari enn smyrilin ella blått er vakrari enn grønt. Sama er vid ordum, vendingum og målisk- um. Kjakið er til fånyt- is, har er ongin broyt- andi kritikkur, bert grenj. Semja fæst aldri, ti uppfatanirnar eru ein- staklingsbundnar. Fag- urfrødingarnir berjast moti veruleikanum sum Don Quixote moti vind- myllunum, men veru- leikin verður (tíverri ella tíbetur?) framvegis Ó- heftur av vreiði Jens Paula og fagurfreðinga. Sama ger hvussu synd vit taka í veruleikanum. Syndteka er blindgeta: annaðhvert megna vit onki at broyta, eila stúra vit fyri at grenjin- um er ikki lív lagað um vit hevdu broytt nakað Ødrvisi er við hinum báðum, løgfrødini og landafrødini. Her kunnu 1t seta rættiliga onei ar eKt regiu X K g £ k SK KE rð Ur y k eida eft gJø g. vand Jan fi. Í r ð 3 tálið, stóru ra førovingum nytir Iag medan onnur hava hug at jara aftur tu røtur- > nar. Bæði hesi sjónar- mið hava gildi, eru tey bygd á grundaða sann- føring Henda grein er royna at sleppa hesum trim- um metingarhættum eina løtu, og fata tungu- málið í hugmyndafreði- ligum, felagsligum, sál- arligum og segubundn- um hepi. 2. Einstaklingurin og tjóðarsálin Málið hjá einstaklingin- um er grundarsteinur í tilvitskuni, vit hugsa við málinum, vit skilja (kategorisera) heimin, lívið, tilveruna og okkum sjálvi gjøgnum málið. Vit skilja ongan- tíð fyribrigdi til fulnar fyrr enn vit kenna innihald og uppruna orðanna, vit nýta um tey. Menniskju fata heimin við at skilja millum, tengja, finna sambond. og geva lut- um, kenslum, viður- skiftur Iyribrigdum, nøvn. Vid at ne na nak- Mt í Ss eg gar 51 ava Á m Við orð sk OS Lt Nnuganhelmin, og ðini geva okkum vald 1 honum. Vit fåa hevi 7 t styra huganum við orðunum, og vit fáa aid a ORRUM SjálVUMm við at eiga orð og duga at nýta tey um okkum Uttan orð eru vit viljaleys offur girnda og umhvervis Alt hetta hugleiða vit tó ikki dagliga. Gjerdu vit tað, høvdu vit neyvan orku til ann- 141 SsJjaivl ad. Vit liva vanliga uttan at geva okkum far um hvussu og hvi. Men åvis atvik fåa okk- um vidhvørt at steðga á og hugleiða hvat tað nú er, sum er í gongd í okkum i samfelagnum. Sum nú hetta ny- vaknada målkjakid i blødunum). Sum vid einstakling- inum, so er við eini tjóð. Ein tjóð missir sam- bandið við sín uppruna, sínar retur, og seg sjálva, tá upprunasam- band merkingabygnað málsins verður kubbað av. Tá vita vit ikki longur hvat orðini upprunaliga merkja. Vit geva teimum nýggjar merkingar, blaka tey burtur, ella taka orð frá eðrum. Líknilsið um Bábelstornið sigur KKUM nålsligari sjålvstyning frå slikari lUurlivasa. i)g eitt net netiendingum nvat teirra stadanøvn visa til. Er tad hesa stødu førovingar ynskia seg i? i: sjålvandi vita vit it »Søldarfjørd- ur« er stytting av „firði Sólmundar<. Men vita vit tað um 300 ár? Eru vit ikki vakin, missa orð og nøvn sín tydn- ing. Tey gerast, við ein- um fremmandaorði, kliché, ella tóm tekin. 1 dag 1 3. Menningarsøga målsligu neydtøkunnar Og nå kemur søgan um eina neyðtekuroynd av heilari tjóð. Um hon eydnaðist, avgera vit sjálvi í dag. Brotsmað- urin var danska hjá-" landaveldið, leigusvein- arnir vóru donsku prestarnir, sum í sínu tíð noktaðu føroyingum at geva børnum sínum føroysk nevn. Kanska var hetta ikki tilvitað drápsroynd móti sjálvs- ímynd (identiteti) føroyinga, men fylgjurnar kenna vit i dag. Føroyingar i dag eita avbronglad donsk nøvn, sum eru marg- håttligar umsetingar til danskt av teim føroysku nøvnum, tjóðin hevdi framman- undan partur av Hetta var ein hjålanda- tevnuni, nugmynda rødilig »umvending« av førovinginum til at KENNA seg sum dana, 10 at geva honum danskt navn tt ro gjørt sambæ re mi: u€ 1 ) won ð. má g € 2 ið tjóðligu til Henda stevna hevur verið framd kring allan heim, allar tjóðir skuldu fáa ensk, fronsk, sponsk nøvn. Inuitar og føroy- ingar donsk. Vit vita til dømis eis- ini, at fólkið, harratjóð- irnar nevndu »indianar- ar« livdi i javnvåg við, sum partur av náttúr- | SJÓNARMIÐ Kári Petersen: - Sum við ein- taklinginum., 50 x >} DD 78 n 100 miss ;UumoDeunu við in unnruna uni. Nevn teirra vóru eisini partur av heildini, teirra kosmos. Hetta fólk visti, hvat nøvnini merktu, tey sipaðu til ymisk náttúrufyri- brigdi. (Hetta samband við upprunamerking navnanna var eisini galdandi fyri forn- norrenu tjóðina, og er enn galdandi fyri part av íslendskum nøvnum i dag). Hjålandastevnan broytti sostatt navna- skipanina i hjålondun- um, og gav íbúgvunum fremmand nøvn, uttan samband vid teirra egna felagsliga veruleika. Hóast nøvnini tyktust margháttlig í byrjanini, vandu hjálandabúgvar seg við tey. Tí tey átrokaðu fremmandu nøvnini gjørdust partur av hugaheimi og sjålvs- imynd einstaklinganna. Vónandi spillir navnið »ngan, sum orðatakið sigur, men ongantíð er heldur ov seint át venda seguligum ósigr- um 4. Serstoða ís- lendinga: »progressiv konservatisma« fsland var eisini fyri kúgan hjålandastevn- unnar. Men eins og is- lendingar vunnu toska- stridini, vunnu teir at enda stridid um sina egnu sjålvsmynd sum tjóð. Teir bjargaðu norrena málinum, og varðveittu okkara fe- lags uppruna. Tí er mál og mentan teirra í dag