mikudagur 15. januar 1992síða 18

Síða 18 Ov nógvur ' stuðul er bein- leiðis skaðiligur : Ov nógvur stuðul, sum vit kenna hann í fiskivinnuni, sum forðar fyri tillaging, er beinleiðis skaðiligur sigur Búskaparráðið í sínum fyrstu almennu frágreiðing. Um vinnulívið og arbeiðsmarknaðin sigur ráðið m.a.. Vinnuliv og arbeiðsmarknaður Vinnulig umskipan Gongdin tey seinastu ár- ini hevur sum kunnugt givið eitt vinnumynstur, ið ikki er haldgott bú- skaparliga sæð. Vinnu- greinir sum t.d. bygging og handilsskapur eru vorðnar ov stórar. Fiski- vinnan er somuleiðis vaks- in ov nógv í mun til tað, okkara tilfeingi kann bera. Tann ósunna ovurhit- ingin í búskapinum hevur avlagað nógvar av teim týðandi búskapar- steddunum, fyrst og fremst prísir og lenir. Urslitið er, at samlaða íkastið frá okkara vinnu- lívi er minni, enn tað átti at verið. Ein má síggja í eyguni, at samfelagið má gjegn- um eina sera umfatandi umskipan, fyrr enn sigast kann, at búskapurin er komin inn í eina sunna gongd. Neyðugt verður, at bú- skapurin fær meguleika at laga seg til eina rættari legu. Tí skulu búskapar- amboð brúkast við hesum í huga. Ov nógvur stuðul, sum vit kenna hann í fiski- vinnuni, sum forðar fyri tillaging, er beinleiðis skaðiligur. Eitt annað demi um tiltak, sum helst hevði havt óhepna ávirk- an, er uppskotið um eina lønarlækking, sum var 100% fíggjað við skatta- lækking. Nettoúrslitið av hesum hevði helst verið ein stuðul til heimamarkn- aðarvinnur (t.d. bygging, handil, fígging og ráðgev- ing), sum hevði forðað fyri tillaging. Í summum fer- um kann tað vera neyðugt skapa tær rettu for- 'eytirnar, fyri at markn- iðarmekanisman kann sleppa at virka. Hugsað verður her fyrst og fremst um fiskivinnuna og ali- vinnuna, sum eru umredd- ar niðanfyri. mest Arbeiðsloysisstuðul Ein fylgja av umskipanini verður, sum nevnt, minni virksemi í nógvum vinnu- greinum. Roknast kann neyvan við, at aðrar vinn- ur kunnu taka móti ellum, ið missa arbeiðið. Arbeiðs- loysi verður eitt úrslit. Neyðugt verður við ar- beiðsloysisstuðli. Tað er tó sera umráðandi, at ein heldur fast við, at hesin stuðulin verður fíggjaður av pertunum á arbeiðs- marknaðinum. Landið eig- ur bert at luttaka í tann mun, landið sjálvt er ar- beiðsgevari. Hetta er ein neyðug treyt fyri, at len- irnar eins og prísirnir kunnu laga seg til eina legu, ið hóskar seg til viðurskiftini á marknaðin- um. Ætlada arbeiðsloysis- tryggingarskipanin kemur at ávirka búskapin positiva vegin. Skipanin ger tað meguligt at sanera vinnulívið, tí at arbeiðs- fólk hava nakað at liva av, so leingi vinnuloysið var- ar. Higartil hevur ofta verið ómeguligt at lata órentabul virki ella skip fara á heysin, og eru tey farin á heysin, eru ofta nýggj órentabul feløg sett á stovn, ið bert bera seg við landskassastudningi. Hevur vun..ulívið gingist illa, hevur loysnin alt ov ofta verið at økja um studningar av ymsum slagi. Ein vælvirkandi ar- beiðsloysistrygging kann gera tað meguligt, við saneringum og rekon- struktiónum at byggja eitt lenandi vinnulív upp- aftur, serliga um hetta verður samskipað við meguleikum fyri útbúgv- ing/endurútbúgving av teimum arbeiðsleysu til aðra vinnu. Kapitalfåtæktin i vinnuni Ein størur trupulleiki i nogvum fyritøkum i Før- oyum er, at eginpening- urin er sera litil. Sjålvt likinda verkætlanir er tad trupult at seta i verk, ti at virkini eru so veik, at tey megna ikki at taka tey tap, sum tað altíð er vandi fyri í nýggjum verkætlan- um. Tað eru nógvir trupul- leikar av, at eginpening- urin er ov lítil. Fíggingar- kostnaðurin verður alt ov hegur, eisini tá pen- ingastovnurin hevur trygd í veðhaldi frá eigar- anum ella eðrum. Pen- ingastovnurin og serstak- liga aðrir kreditorar kenna ofta ikki veruligu steðuna í fyritekuni, fyrr enn fyri- tekan er í gjaldferisneyð. Tað hevði verið betri, um okkurt var gjert, áðrenn tað kom so langt. Tað skuldi ein væntað varð gjørt, um neyðugur egin- peningur var, sum varð umsitin ábyrgdarfult. Tað er tí vert at um- hugsa okkurt tiltak, til at útvega eginpening til fyri- tekur við framtíðarmegu- leika. Tað eru bólkar (m.a. peningastovnar, trygging- arfelog og tilkomnir per- sónar) í landinum, sum eiga pening og onnur virði. Kundi ein partur av hesum peningi verðið sett- ur í ílegupartafeleg, sum spesialiseraðu seg til at umsita eginpening i fyri- tøkum saman vid fyri- tekuleiðsluni, so vórðu helst varandi virði skapt fyri vinnulív og samfelag. Alivinnan Ein týðandi spurningur fyri skipanina av alivinn- uni er samstarvið millum smoltalararnar og alistød- irnar annars. Tað er sjálv- andi ikki haldgott, at smoltalararnir vegna sína marknadarstødu mótvegis hinum hava alarunum, kunnu stór avlop, sam- stundis sum hinir alarar- nir hava stórt hall. Tey farnu árini hetta hevur havt við sær stórar ílegur í smoltaling við tí úrsliti, at eisini smoltalararnir í dag hava trupulleikar. Av alstórum týdningi er eisini, at alingin ikki fer út um tað, sum firðir okkara kunnu bera, fyrst og fremst lívfreðiliga, men eisini búskaparliga. Tað er stórur vandi fyri, at ein tilik øking av framleidsl- uni fremur trupulleikar av lús og sjúku, soleiðis at fyrimunurin lættliga hvervur av sterri kostnaði og lægri prísum. Tað má takast í álvara, tá ið fyrst og fremst lívfreðingar mæla til, at ein ikki fram- leiðir meira enn 11— 12.000 tons um árið. Halda vit okkum til hesa negd, so er kravið til fígg- ing eitt heilt annað enn um vit skulu framleiða tey 20.000 tonsini, ið ofta eru nevnd. Fiskivinnan Ongin ivi er um, at fiski- flotin er væl sterri, enn okkara tilfeingi gevur grundarlag fyri. Sum vera man, verður nógv tosað um kvotaskipanir, friðing, at skip skulu liggja o.s.fr. Búskaparliga sæð er tó neyvan nakar ivi um, at flotin má minka. Tað verður aldrin lenandi at hava framleiðsluorku, ið ikki kann gagnnýtast fult út. Hetta er ikki bert gald- andi fyri flotan, men eisini fyri fiskivinnuna á landi. Tað slepst ikki undan, at fiskavirkimugu leggjast. Í fyrstu atlegu ljóðar niður- Nr. 9 — 15. januar 1992 hetta sum ein smeitur fyri samfelagið, men í veru- leikanum er steðan tann, at bæði fiskivinnan og samfelagið sum heild í longdini fer at fáa sera stórar fyrimunir av at minka flotan og fiskivinn- una á landi. Í dag fáa vit minni burturúr, enn vit hevdu fingið við minni kostnaði. Andrass Krist- iansen, fiskivinnufreðing- ur, hevur í bleðunum greitt væl frá steðuni, og hansara uppskot um selju- ligar skipakvotur hevði loyst nógvar trupulleikar í fiskivinnuni. Í ellum fer- um er tað týðandi, at vinn- an sjálv fær áhuga í at minka yvirkapasitetin. Tað er meguligt, at ein framvegis noyðist at ar- beiða við einum ávísum studningi, men tað skal ikki vera meira enn neyð- ugt, og hesin minstistudn- ingur eigur at minka so hvert, sum kostnaðarleg- an í landinum rættar seg. Tað, at vit hava megu- leika fyri at varðveita og kanska økja veiduna við minni flota, má síggjast sum ein lukkulig støda o ikki øvugt, sum, ein onkuntid hevur varhugan av, verður hildið. Farast skal sum skjótast undir at gagnnýta henda megu- leika. Fiskiídnaðurin Roknað verður við, at fiskiídnaðurin fær eina meirinnteku upp á umleið 50 mió. kr. orsakað av EF- avtaluni. Fyrimunurin verður nakað sterri uppá longri sikt, so hvert sum vinnulívið brúkar megu- leikarnar at økja um fram- leiðsluna av meirgóðskað- um verum. Fiskiídnaðurin stendur tí í 1992 framman fyri ein- ari stórari avbjóðing, nevniliga skjótt at finna fram til, hverjar fram- leiðslur loysa seg best við nýggju EF-avtaluni og nýta hesar meguleikar so væl sum gjerligt. Ídnaður Ídnaðurin stendur eisini fyri einari stórari avbjóð- ing í 1992. Frá 1. januar 1993 verður sama avgjald (meirvirðisgjald) lagt á foroyskt og útlendskt framleiddar verur, og so- statt er 1992 seinasta árið føroyski heimamarknadaridnadur- in fer at hava tollverju. Ti er neyðugt so skjótt sum gjørligt at finna fram til hverji virki hava nakran meguleika at bera seg. Í fyrsta lagi er hetta neyðugt, fyri at tey virki, sum hava meguleika at standa seg í kappingini, fáa fyrireikað seg uppá hesa kapping m.a. við ný- ílegum í betri framleiðslu- tól og umlegging til ratio- nellari rakstur annars. Í ødrum lagi er hetta neyðugt fyri at virki og lánstovnar ikki nýta óneyðuga fíggjarorku og arbeiðsorku til at halda virki í gongd við sterri og sterri missi, um kortini ongin meguleiki er at standa seg í kappingini aft:n á 1. januar 1993. i H