fríggjadagur 24. januar 1992síða 18

Síð: 18 tíðindablaðið V åvendir hugsunarhættir Kreppan i okkara samfelag er fyrst og fremst ein hugsjónarkreppa. Tað er flogið og hugsjónin um eitt betri samfelag at liva í, ið lyftir okkum upp og fram - ið fær "hónuna at verka gullegg". Men flogið "fánar i fangabúri" skrivar Tórmóður Dahl, verkfróðingur í hesum hugleiðingum sín- um. Einkarætts- kroysting Neyvan áður man dagsins almenna feroyska einka- rætts »makt-muran« hava verið so avdúkað, sum sjónvarpssendingini »Kroystur« hin 7 Almåttugu einkarætts- stovnarnir: Tryggingar- sambandið og Almanna- 1 mett menniskj januar stovan have »takserad. hava eitt virði svarandi til kanska uml. Jørgensen at 2 starvsfólk (ella minni) á hesum somu stovnum 30 veit hann tað, og so vita vit onnur deyðuligu eisini hvat okk um stendur í boði, um óhapp hendir. Kaj var seigur og gavst ikki — men hvat við ellum teimum, ið ikki megna at berjast ímóti hesum stovnum ella kanska eru so góðvarin, at tey góð- taka ta fyrstu og bestu »royndarballønina«, hesir alvaldandi stovnar senda út? Eitt er so tann kenslu- kalda mentanin í krónum og oyrum av tí óhepnu menniskjuni, sum var hon ein kúgv, ið var dottin fyri bakka — eitt annað er tann mannminkandi og eyðmýkjandi Canossa- gongdin úr einum almenn- um stovni í annan við alskyns lækna- og skatta- váttaðum oyðubleðum, sum skulu skjalprogva, at tú ert ein livandi vanlig menniskja, ið hevur verið fyri einum óhappi og ikki ein endurfeddur Stalin ella Hitler. Tekk og angandi sóljur til Kaj og Sjónvarp Fer- oya! — Tví vorði! og føln- aðar hømiliur til Trygg- ingarsambandið og Al- mannastovuna! Leikluturin hjá løgregl- uni í málinum? — Legregl- an viðgekk hóast alt opið óhepna málsviðgerð, og hevur vónandi tikið hend- ingina til eftirtektar. Er arbeiði ein revsing og fyri- tøkan ein fíggindi? Vit hava almennar trygd ar- og studulskipanir, ið skulu borga fyri at eingin i hesum ia nytast ganga kaldur og svangur 1 Vit ásanna ersini tydning in av at menna menniskj- una og hava tí ma skúla- gongd fyri ell bern í 7 ár. Har afturat hava vit stuð- ulsskipanir, ið tryggja okkum meira og minni ókeypis sjúkrarekt, megu- leikar til víðari útbúgving o.s. fr. Alt hetta synir eina hugsan, id vitnar um at vit hava virding fyri ti ein- støku menniskjuni — fyri tað virði hon i sjålvum sær hevur sum einstak- lingur og fyri samfelagid, sama hvat hon annars megnar at avrika í >krónum og oyrum«. Men henda hugsanin er ikki ferd heilt á enda, tí minstamarkið fyri at liva, ið vit ásanna at ell hava uppiborið, er knýtt at treytum, ið vitna um júst tað øvugta: At vit als ikki hava álit á hverjum eðr- um. Hugburðurin hjá al- mennu einkarættsstovn- unum er eyðsæð her, at vit øll eru nekur óálítandi dovin beist, sum skýggja alt sum eitur arbeiði — i skyldubundna hvussu so er til vit hava skjalprógvað tað ovugta. Upplivingin av hvussu órættvíst lønar- og studningsbýtið ofta verð- ur framt og ikki minst nevnda almenna hugburð- inum fyri at takka, hava vit yvirhevur ta áskoðan og ta kenslu, at arbeiði er ein revsing og fyritøkan er ein »figgindi«, og at vit ti skulu hava sum mest fyri „stríðið og Ð strevið<. 1 hvussu so er er grundá skoðan okkara hon, at vit skulu hava »rættvisa løn« fyri okkara stríð og strev, hóast dømini eru óteljandi uppá at hetta í veruleikan um er slutur. Løn og vinn- ingur verdu? heldur åsett eftir tørvinum å arbeids megi ella vøruni men heldur ikki tad er heilt rætt. Vinningurin hjå t.d. »valuta-spekulantunum« (og teir eru nógv fleiri í Feroyum enn tú skuldi trúð) hevur lítið og einki við „stríð og strev« ella »vørutrot« at gera í mun til vinningin hjá t.d. út- róðrarmanninum og bónd- anum= »Løn fyri strevid«-hugs- anin er eins inngrógvin í okkum, og tað í sínari tíð var at Jerðin var flot sum ein pannukeka, og hann, ið vágaði sær at siga nak- að annað, varð antin skírdur erur ella brendur á báli. Grundgevingin fyri og endamálið við øllum ar- beiði kann ikki vera bú- skaparligur ágóði til mín sjálvs, men fyrilitið til tervin hjá eðrum. Áðrenn eg yvirhevur eri førur fyri at arbeiða, tervar mær uppihald »framleitt« av eðrum. Í ídnaðarsamfelagnum er tað fáur, um nakar, ið í veruleikanum arbeiðir fyri seg sjálvan — tvertur ímóti arbeiða øll fyri onn- ur — fyri at ganga tervin- um hjá eðrum á meti, eins og tað eru onnur, ið ar- beiða fyri at ganga okkara tervi á meti. Er arbeiði ein revsing, so verða vit við ødrum orð- um øll revsað, tí vit sum menniskju hava ein åvis- in tørv. So er bert at vóna, at »revsing« verður toluliga javnt býtt millum okkum øll Í Japan verður stersta vanlukka, ið kann henda menniskjuni, mett at einki arbeiði hava. »Øll eru til fyri at hjálpa ellum (at liva og mennast)<, sigur japanarin. Har er so vónin at flest ell fáa sín lut í tí lukku, tað er at kunna ar- beiða fyri at ganga tervin- um hjá eðrum á meti. Hes- in í mun til okkara við- vendi hugsunarháttur jap- anaranna er helst ein høv- udsatvoldin til at Japan, ið at siga einki náttúrutil- feingi eigur, allíkavæl tel- ist millum tey ríkastu londini í heiminum. Fyri mær at síggja er einki at ivast í, at stóra ólukkuliga arbeiðsloysið í heiminum í dag í ein stóran mun hongur neyvt saman við tí skeivu al- mennv samfelagshugsjón- ini um arbeiði: At tað er eitt „stríð og strev«, ið vit mugu tola, fyri at vinna búskaparligar ágóðar til okkum sjálvi. > minstulon til oll? Nr. 16 — 24. januar 1992 Er tíðin nú búgvin, at umboð fyri teir ymisku felagsskapir innan vinnu- og mentunarlívið finna saman? spyr Tór- móður Dahl m.a. Ber til at broyta sjålvsøktu hugsanina um arbeiði? At broyta sjálvsektu til- vandu > hugsan/tilvitsku peningamansins å hesum øki er ikki gjørt frå einum degi i annan — enn minni ti her samsvarar hansara hugsan i veruleikanum vid hugsanini hjå arbeidara- rørslunum. Bådir partar tvihalda her åframt uppå at »jørdin er flot sum ein pannukøka!«, t.v.s. at tú skalt hava løn fyri >stríðið og strevid«. — Annar parturin fyri strevið at nýta hevdið og telduna, og hin fyri strevið at nýta hendurnar. Peningamad- urin hevur gloymt, at tað er Ogjørligt at verða ríkur uttan hjálp frá sínum medmenniskjum (og at tey tí eiga sín sjálvsagda lut í hansara rikidømi) og arbeiðararerslurnar hava gloymt sanna týdningin av »brødralag« í búskapar- og vinnulívinum. Men soleiðis er stødan og hugsunarhátturin yvir- hevur í Vesturheiminum i dag, so hetta er einki ser- foroyskt fyribrigdi, men eitt úrslit av tí búskapar- ligu veksturhugmynd, ið ræður í hesum parti av heiminum. Ókent fyri tey flestu haraftur ímóti er kanska, at seinastu 10—15 árini hava steðugt fleiri størfyritøkur (t.d. IBM, Philips, Eastman/ Kodak, Hewlett/Pacard fyri at nevna nakrar av teimum heilt stóru) tikið avleiðingarnar av nevnda »vidvenda« hugsunarhátt- inum um arbeiði og skipað teirra framleiðslu eftir tí. At henda menning byrjaði við at japanarar tóku yvir fyritøkur i USA og UK, ið »st6du og rilladu« og fingu tær at blóma aftur, hevur minni at siga í hesum sambandi, tí tað, sum her er týdningarmikið, er at FM ER ERE