leygardagur 8. februar 1992síða 12

Síða 12 tíðindablaðið Nr. 27 — 8. februar 1992 Tey óreinu á Argjum At rekta sjúk og óhjálpin gjerdist ein náttúrligur partur av kleysturlívinum í miðeld. Sovorðnir stovn- ar komu fyrst við kleystur úti um landið, seinni eisini í býum. Sjúkrahúsini tóku sær av gomlum og fátæk- av fólki, ið stríddist sjúkur og ikki var ent at syrgja fyri sær, og av temum oreinu, t.e teimum spitelsku, sum náttu haldast burtur frá eðrum orsakað av smittu vandanun Spitalska- 3 rå á norrønum kallað åktrdå; á latíni lepra og húsini, har tey skuldu haldast avbyrgd hospi- tale leprosorum Eftir Svartadeyða tóku hesi sjúkrahús fyri spitelsk hin halga Jerund til halgi- menni sítt, og hesir stovn- ar vórðu síðan ofta nevnd- ir Santa Jerundsgarðar, og teir lógu altíð nakað burtur frá býunum uttan fyri byargrindina. Teir vóru skipaðir sum kristi- ligir brédurskapir og hevdu vanliga rúm fyri 12 sjúklingum; hetta tal var tal ápostlanna. Líktrá er frá gamlari tíð kend frá Afrika eystur til India og Kina. Um tað mundið, tá ið okkara tíðar- rokning byrjar, var hon kend í Italia, haðan hon breiddi seg til Vestur- og Norðureuropa og var í 14. eld vanlig allastaðni í Europa. Hvaðan kom líktráin? Til Danmarkar er hon helst komin sunnaneftir og er nevnd í heimildum frá stutt eftir 1100. Í Noregi vórðu sjúkrahús stovnað í seinasta fjórð- ingi í 1100-talinum. Í ís- iskum beinagrindum ru ávist mein av liktrå ong vri 1000 og í donsk- um og svenskum eftir 1250. Sjúkan kann vert komin til Íslands úr Noregi ella Írlandi. Nær hon er komin til Feroya, eru ongar heimildir um, men helst ikki langt eftir at hon er komin til Noregs ella Íslands, tí sambandið úteftir var tá tað sama hjá førovingum og hjá íslend- ingum nærum bein- niður á kistu- um niðan frá varðanum. Um siðaskiftistíðina var útbreiðslan av líktráini yvirhevur minkandi, ser- liga orsakað av teimum tiltøkum, sum gjord høvdu verið at halda tey smittaðu fyri seg. Í Dan- mark varð í 1443 fyriskip- að, at tey sjúku skuldu leggjast inn á Santa Jer- undshús, um neyðugt við makt. Í 1339 varð ein lík- tráur prestur í Bjergvin settur úr starvinum við tilvísing til kristinrættin. Fey serligu hospitalini 4, fyri liktrå vórðu nidurløgd vid ) i Ribe-greinunum i spe- dalske syge er ikke her i 1542, »efterdi den landet saa almindelig, som hun var i gammel tid«. Fátækrasjúkrahús — har ið tey vóru — tóku sær nú av tí sindri av forsorg- ararbeiði, sum gjert varð. I Bjørgvin verður hospital fyri spitølsk nevnt i 1544, og i 1565 hoyrist um ein liktråan mann har. Nú tal- ið á líktráum minkaði, vórðu fleiri sjúkrahús legd niður, ella summi vórðu løgd saman. Í fjarskotn- um landspertum í Noregi og Sveríki komu fyri til- burðir av líktrá langt fram í tíðina. Ísland var tað Norðurland, har sjúkan var ringast at basa. Um miðja 17. eld varð roynt at savna tey sjúku á fýra sjúkrahúsum, eitt í hverj- um fjórðingi, men enn alla 19. eld vóru nógvir til- burðir, og í 1898 varð bygt nýtt og stórt sjúkra- hús til tey líktráu. Í Føroyum Einki er at ivast í, at eisini í Feroyum hevur hin ka- tólska kirkjan havt onkra umsorgan fyri teimum, ið fingu ta ógreðandi sótt, sum spitalskasjúkan var. J. Chr. Svabo man hava tað eftir gomlum frásegn- um, tá ið hann skrivar, at frá gamlari, t.e. katólskari tíð, >finder man tæt ved gærderne, især paa Nord- erøerne, Levninger eller grunde af sygehytter, hvori de besmittede og spedalske har været hen- lagte«. Aðrar upplýsingar eru ikki um sovorðna av- byrging og teimum ó- reinu, men vitanin um, at í hetlandi hildu tey sjúku til í grótsmáttum millum fjøllini, hagar tey fingu mat og klæði, kann styðja hesa frágreiðing. Hetta kann hava verið einasta verja móti sjúk- uni, áðrenn Hospitalið á Argjum varð bygt til tess at savna øll líktrá á einum staði, og tað kann eisini hugsast, at tað hevði verið tænasta hjá kirkjufólki at rekta sovorðin hjálpar- leys, sum ikki bert kundu tveitast út í smáttir uttan fyri bogarðarnar. Argja hospital Eftir sidaskiftid gjørdust so nógvar kirkjutænastur ríkisskyldur. Framman- fyri er nevnt um skúla- hald; men eisini forsorgar- arbeiði var nú skilt frá kirkjuni og varð lont við góðsi, sum nú var farið undir kong. Í 1547 gav kongur lens- manni sínum í Feroyum boð um at lata um árið 100 lúbskar merkur til skúlan og aðrar 100 til Hospital- ið. Einki stendur um, at nýtt hospital skal byggj- ast, og hugsandi er, at tað sum stovnur er væl eldri enn so. Tann veruleiki, at 4 merkur av hagaleysari innangaråsjørd burtur av Kirkjubegarði lógu til hospitalið bendir á sam- band við tað gamla biskupssetrið har, og at umsorganin fyri argjalim- unum var hjá kirkjuni. Eftir siðaskiftið lá tann andliga rektin hjá Havnar presti. Umframt tær 4 merkur- nar (sum hverki leiga ella tíggjund skuldi latast av) fekk Hospitalið tær áður nevndu 100 merkurnar í peningi. Av teimum fekk stovnurin tó 12 gyllins- virði latin í lombum seyðaliðini; hini 88 vórðu latin úr handilskassanum. Hetta svaraði til 60 lomb; 30 av Skælingi og 30 av Signabe (seinni vóru 10 av hesum latin úr Hósvík). Aðrar inntekur vóru bet- ur, sum Legtingið kundi døma menn at lata til Hospitalið, bæði í peningi og í t.d. mjøli, ognir sum argjalimir áttu, áðrenn teir komu, og sum skyld- fólk eftir óðalsrættinum kundu loysa aftur; tey ó- reinu vóru í Feroyum sum aðrastaðni livandi deyð, og skift varð eftir tey, meðan tey livdu. Tó varð ein hálvmerk í Tjørnuvik, sum ein líktrá bóndakona úr Saksun hevði við sær, verandi óloyst. Ein megin- innlega var inntøkan av biðingarferðum um land- ið, har latið varð teimum burtur av tí fjórðinginum (fátækratíggjundini ella bóndalutinum), sum bend- ur skuldu halda aftur til slíka nýtslu. Frá gamlari tíð fekk Hospitalið ein fs nvai H men einn heilan hva hoyrd } hestar. Har bátar, eitt vóru ætlaðir til útróður hjá teimum limum, sun VOru so frægir Avbyrginc teim likt: Royncir I sambandi vid, at menn halda seg hava funnid spitalska-kirkju- gardin å Argjum, hevur "idindabladid Sosialur- in biðið Hans Jacob Debes, professara, dr. phil., skrivad søguliga grein um Hospitalid å Argjum. talskasjåka, men kann vera kynssjúka. Sam- stundis verdur avgjørt, at ognir hansara skuldu ger- ast upp. I 1620 svaradu próstur og pretar løg- manni å Løgtingi, at van- liga vóru 10 ella 12 og við hvert fleiri fátæk, sum fingu kristiliga hjálp burt- ur av hospitalsrentuni. Har verður helst sipað til hjálp til fátæk í sóknun- um, ikki á Argjum. Tó tykist talið at ganga aft- ur, tá ið prósturin í 16 boðaði frá, at vanliga vóru har 10 ella 12 fólk, við hvert fleiri, við hver Sjúkan var va Á í TU strongum orður førovingu gera ikki nog vandamé k r n ) Við goðum eila LiUm, a tikin til eitt sjúkra- hr lús, og at tey skulu taka ar við sær; rukku tær ikki til lívsins uppi- hald, sl innsavning fara fram í øllum landin-