leygardagur 15. februar 1992síða 14

Síða 14 Nr. 32 — 15. februar 1992 Børn, sjónvarp og video Føroysk børn síggja bert 5. hvønn film saman við foreldrum ella ødrum vaksnum fólkum! Av hinum fýra film- unum er helmingurin forboðin fyri hesi somu børn! Okt sjónvarpshygging er ein av orsøkunum til at, at ein tridingur av øllum børnunum i Før- oyum ikki koma til guds- tænastur ella kristiligar fundir. Hetta er stødan hjå helminginum av børn- unum i Havnini og fyri 20 % av børnunum i Klaksvik! Táslík tøl, sum hesi verða løgd á borðið, er lætt at falla í fátt og ikki síggja nakran útveg hjá okkum, ið standa í einum kristi- ligum barna- og ung- Men um- ráðandi er, at mótloysið ikki fær valdið á okkum. Heldur eiga vit, hvor í sínum lagi - og eisini tú, ið hesar reglur lesur - at fara til verka, og taka alt hetta sum eina avbjóðing, - ja, sum einastóra avbjóðing. Ein áhugaverdur spurn- ingur í hesum sambandi er: Hvat ger sjónvarpið við børn okkara? Hvat er okkara mótspæl? Og síðst, men ikki minst: Hvar er okkara mótspæl? dómsarbeiði FYLGJUR FYRI BARNIÐ Øll, ið á ein ella annan hátt, hava við børn at gera vita, hvussu løtt tey er at ávirka. Tey eru løtt at forma, taka væl ímóti "inntrykkum", minnast hesi, brúka og liva út í spæli tann lærdómin, tey hava fingið. Og sigast må, at eydnast tað fyri børnini í 90'árunum at skilja og gjøgnum- arbeiða øll tey "inntrykk" tey fáa, so eru allar fyri- treytir skaptar fyri teimum sum vala samfelags- borgarar í næstu øld. Men ein álvarsamur vandi er fyri, at tað, tey hava vunnið í kunnleika, Eftir Snorra Brend, samskiftisskrivara hjá Heimamissiónini í Føroyum yvirliti og impulsum, er mist í holdningum, trygg- leika og virðum. Avirkanin frá fjølmiðlunum er í dag so str, at trupult man vera hjå børnunum at skilja hana frå ti, 10 fer fram i samfelagnum annars í dag Men lítið er at ivast í, at soleiðis sum sjónvarp og video verða nýtt í dag av teimum allarflestu, hava hesir fjølmiðlar sera óhepnar avleiðingar við sær. Lesur ein, hvat gransk- arar siga, so eru teir á einum máli um, at ein fylgja av hesum er tað dovna eygað - t.v.s. eitt eyga, ið missir evnini at flytaseg skjótt, ið neyðugt er t.d. tá ein tekstur skal lesast. Teir tosa um ringa hoyrn av ti syntetiska ljóðinum i sjónvarpinum. Evnini at siga, hvaðani ljóðiðkemur, vikna eisini. Og granskarar tosa um evnini at nýta tankar og talu vikna við stórnýtslu av sjónvarpi. Táhyggjarin allatíðina skal innstillaseg til nýggja ávirkan, nær hann ikki rættiliga at hugsa um tað, hann sær. Evnini at hava samskifti við onnur hvgrva „og fylgjan kann tí verða, at tey ungu verða upplærd í, at harðskapur - og bert harð- skapur - kann loysa allar trupulleikar. Uppaftur aðrir tosa um, at við sjónvarpshygging verður tann parturin av heilanum og hjartanum, ið kann móttaka hildin heitur alla tíðina, meðan hin parturin, ið er førur fyri at geva av sær, gerst meiri og meiri passivur. Hann verður als ikki aktiveraður. Verður hetta gongdin og hetta framtíðarútlitini fyri vakra ungdóm okkara, hvussu manso fara at verða statt í samfelagið okkara, tá vit skriva ár 2000? BJARNATÆNASTA MÓTI BØRNUNUM Eingin av okkum vaksnu sleppur heldur undan, tá tað ræður um at ávirkast av sjónvarpinum. Men tað sum ger alt málið meiri álvarsamt er, at børnini ávirkast nógv skjótari enn vit vaksnu. Tey blíva tað, tey síggja! Og tí gera foreldur børnum sínum eina bjarna- tænastu, sleppa hesi at hyggja eftir sjónvarpi einsamøll. Tey lata nevni- ligabórnini yvirtil sjónvarpið og til teirra, ið framleiða sendingarnar. Soleiðis gerst sjónvarpsmanningin upp- alarar hjá gørum enn sínum børnum. Men hesi fjølmiðlafólk vórðu ikki sett í hesa verð sum uppalarar av børnum og vaksnum. Hetta er uppgávan hjá foreldr- unum. Og ikki minst, um hugsað verður um tey/ okkum foreldur, ið álit sítt hava sett á Jesus Kristus. Men "tallenes tale” visir, at her stendur ikki væl til í okkara landi. Í fjølmidlunum hoyrdu vit i heyst, at uml. 1/3 av børnunum í Havnini ongan góðan eiga í upp til 5 tímar hvønn seinnapart. Foreldrini arbeiða, til tess at fáa ráð at keypa Ld. sjónvarp og video at halda børnunum heima um kvøldarnar. Men verða hesi somu børn so ikki slept upp á fjall av hesum somu foreldrum aðrar tíðir á degnum?! Eingin fær meg at trúgva, at hesi "lyklabørn” bara gera heimaarbeiði frá skúlanum hesar tímarnar við hús. Heldur havi eg ein varhuga av, at flestu teirra setaseg í ein stól, og hyggja eftir tí, ið tær ymsu kanalirnar hava at bjóða, ella hvat gott er á onkrum sjónbandi. Neyvan er tað bert ítróttur, tíðindi og líknandi tey hyggja eftir. Nei, fóru vit at kanna, man so ikki harðskapur, partering, morð og forbronglað kynslív vera nakað av tí, tey nýta - ella misnýta - tíð sína til?! GUDSTÆNASTA OG DALLAS Eg kann her nevna eitt dómi, eg fann í danskari bók, og sum vísir, at bórnini og tey ungu lata seg ávirka av sjónvarps- filmum. Ein 16 ára gamal danskur drongur fer úr tokinum í heimbýnum, og fer á súkklu síni til hús. Hann koyrir fram við eini ungari gentu, steðgar á, og letur gentuna fara fram við aftur. Hann fer so aftan á henni við knívi í hond, stingur hendan í ryggin á henni. Hesin fer tætt fram við hjartanum, og tað er bert eitt undur, at gentan enn er á lívi. Ungimaðurin hevði einki útistandani við hesa gentu, hevði einki motiv, hvorki fíggjarligt, kynsligt ella á annan hátt. Hann súkklaði víðari, og legði seg trygt at sova í song síni, uttan skuldarkenslu. Á kamari sínum hevdi hann hóp av litaðum bløðum, og hugdi ofta eftir blóðdryppandi filmum. Hettakvøldid hevði hann sæð filmin “Zorros sorte pisk” har ein scena er við dolking í ryggin. Hann hevði lært hetta kynstrið á filmi, og hevði nú hug at royna tað í verki. Hann var ein stak fridarligur drongur, men nakað inni- sluttadur. Seinni kom tó fram, at hann var andaliga afturútsigldur og upp- vaksin ringum fumhvørvi. Men sjónvarpið hevur eisini ein hóp av gðrum og góðum møguleikum. Tað gevur teimum ungu vitan og upplýsing, gevur teimum innlit í vaksna- mannaheimin, gevur mál- búning og sosiala sam- veru. Og undirhaldið er eisini skiftandi, frá Dallas til eina guds-tænastu í bygdini Fjalsvík. At vit - og børn okkara - eru greið yvir, at sjón- varpið kann ávirka okkum, átti at gjørt okkum meiri kritisk. Eingin ivi er heldur um, at sjónvarpið er ein pe sterkur midil, og kann ti vera vandamikil í skeivum hondum, meðan hann samstundis gevur ótaldar møguleikar í réttum og góðum hondum. 14 TÍMAR UM VIKUNA Terji á Lakjúni úr Fuglafirði gjørdi í 1986 eina kanning um sjón- varpsvanarnar hjá ungum fólki. Hetta var í samband viðendaligu roynd hansara á hægri donskum skúla. Kanning hansara vísti m.a., at flestu børnini síggja sjónvarp um seinnapartarnar - onkur enntá áðrenn farið varð í skúla kl. 8. Tað tey síggja, er í flestu fórum leigaðir filmar, sum aftur fyri størsta partin eru forbodnir fyri teirra aldurs- bólk. Fyri at gera tað meiri itøkiligt og seta tøl uppá, so hugdu føroysk børn i miðal í sjónvarp 8 1/2 tíma um vikuna. Hetta er kanska á rimiligum stødi, - ein góður tími um dagin! - men so skal leggjast aftrat 5 t. 20 min. fyri videofilmarnar. Og tå er alt ødrvisi. Núnærkast vit knappliga teimum 14 tímunum um vikuna, ella tveimum tímum um dagin. Henda kanningin hjá Terja varð gjørd fyri fimm árum síðani, men neyvan man nakar ivi vera um, at hesi tíma- og minutttøl eru nógv, nógv hægri í dag við øktu rásunum og fleiri sjónvarpstólum! ANNARHVØR FILMUR FORBODIN Sjålvandi kunnu hesir 14 tímarnir brúkast til góðar og uppbyggjandi filmar. Men so er tíverri ikki. Fleiri teirra eru skrásettir hjá Filmseftirlitinum, men nógvir teirra eru als ikki at finna í hesum yvirliti. Hesin sami Terji vísir á, at 1/3 av filmunum, tey 8- 14 ára gomlu hyggja eftir høvdu 18 ára aldursmark. Aftrat hesum vóru 60 % for-bodnir fyri tey undir 12 ár. Leggja vit tølini saman, koma vit fram til, at annarhvør filmur - 50 % ! - er forboðin fyri tey, ið hyggja. Eg skal ikki leggja skyldina á nakran, men man hon ikki liggja onku- staðni á heimvegnum millum foreldrini og videohandilin! LÍKAGLAÐ FORELDUR?! Eru foreldrini so likaglad við, hvat børn teirra hyggja eftir, tå skúladagurin er av? Kanningin hjá Terja kundi bent á tað borðið. Tað vísir seg, at fyri hvørjar fimm LD