leygardagur 29. februar 1992síða 17

KE Nr. 42 — 29. februar 1992 hon kortini sum tíðirnar eru neyðug til verju fyri samfelagið. Vit inna ræðu- leika móti einstaklingum til frama fyri ell hini. Vit drepa fangar, ið eru dømd- ir fyri manndráp, fyri at minka um vandan fyri at øll hini verða dripin. Tá talan er um manna- rættindi, ber ikki til at góðkenna, at ræðuleikar eru loyvdir, um teir tæna einum góðum endamåli. Men sjálvt um vit gingu við til hetta, er grundgev- ingin í sær sjálvari skeiv. Hóast hundraðára royndir og hóast óteljandi kann- ingar, er einki haldgott prógv fyri, at deyðarevs- ing er nøkur verja fyri samfelagið ella nakran samfelagsborgara. Eingi prógv eru fyri, at deyða- revsing er til nakran sam- felagsframa. Tverturí- móti. Lond, ið nýta deyða- revsing, síggja onga mink- ing av brotsverkum av teirri orsøk, og lond, ið sleppa deyðarevsingini, síggja onga øking av brotsverkum av — teirri grund. Í USA er steðan tann, at statir, har brots- menn verða avrættaðir, hava munandi fleiri mann- dráp enn statir, ið hava slept deyðarevsingini. Seinastu árini eru fleiri fangar dripnir í Texas, enn í nøkrum eðrum stati, og sambært rættarnevnd- ini hjá Senatinum er veksturin av manndráp- um í 1991 sterstur í Texas. Eg kundi hildið fram. Allar kanningar og oll hagtøl siga somu søg- una: Deyðarevsing er eingin verja móti harð- skapi, kanska heldur tverturímóti orsakað av tí ráskapi, hon elvir til. Í fongsli fáa brotsmenn ikki framt fleiri brotsgerðir, og meguleiki er ið hvussu er fyri at beta um skeivar dómar. Deyðarevsingin sparir heldur ikki pening, ið hvussu er ikki í USA. Orsakað av eyka trygdar- tiltøkum og appellmøgu- leikum, id eru neydug at minka um talið av ósek- um, ið verða avrættað, kostar ein avrætting meira enn tvífalt so nógv sum tað kostar at hava ein fanga sitandi í 40 ár. Nógv fólk vita lítið um hesi viðurskifti, og tá tey skilja, at deyðarevsing er nyttuleys, eru tey ímóti hesi revsing. Men flestu fólk, ið eru fyri deyðarevs- ing, eru tað ikki orsakað av skilvísum grundum ella prógvum, men av kenslum. og tann týdning- armesta av hesum kensl- um er ótti. Og tað er nógvur ótti í heiminum í dag, og vissu- liga í mínum heimlandi. Valdsgerðir hava verið í stødugum vøkstri í USA í longri tíð og steðan er ræðandi, á sama hátt sum heimloysi, evnismisnýtsla og útbreiðsla av skot- vápnum hava vundið upp á seg. Fólk hava góðar grundir at vera bangin og erkymlað. Tey krevja, at okkurt verður gjert, og svarið frá politikarunum og fjølmidlunum er aloft- ast deyðarevsing. Og um deydarevsing er einasta loysnin, góðkenna tey flestu tað, hóast veruleik- in er tann, at eingin hjálp er at finna í hesum. Men nógv bendir á, at um hesum fólkum verður boðin ein onnur loysn, ið tekur teirra ótta í álvara, velja tey heldur hana. Um fólk í einari spurnarkapp- ing bert fáa hevi til at svara, um tey vilja hava deyðarevsing fyri mann- dráp, svara tey allarflestu ja, viðhvert so nógv sum 79 prosent. Men hava tey val ímillum deyðarevsing ella lívlangt fongsul uttan leyslating, er meiriluti fyri fongsling. Og verður okk- urt slag av uppreisn til offrini hjá tí dripna knýtt at fongsulsrevsingini, fell- ur talið á teimum, sum krevja deyðarevsing mun- andi. Í Florida vóru bert 24 prosent fyri deyðarevs- ing, tá tey spurdu fingu hevi at taka steðu til hesar meguleikar. Hver veit, hvussu stór undir- tekan hevði verið til deyðarevsing í USA, um fólk hevdu sæð, at verulig stig vórðu tikin til at loysa teir sosialu trupul- leikarnar, ið eru millum at- voldirnar til harðskapin, og sterri trygd var fyri, at valdsgerðarmenninir vórðu tiknir og dømdir. Niðurstaðan tykist vera, at um fólk fáa sann- ar upplýsingar um hvussu lítil nytta er í deyða- revsing sum ræðumynd fyri brotsmenn, og um stig verða tikin til veru- liga verju móti valdsgerð- um, venda tey flestu sær frá fleiri avrættingum. Fortalarar fyri deyða- revsing eru í ferð við at skilja hetta. Tað hendir oftari, at teir koma við eini aðrari grundgeving enn henni, ið hevur verið vanlig: at deyðarevsing ræðir brotsmenn. Hendan grundin er hevnd, og sagt verður at brotsmenn eiga at verða tiknir av døgum, ikki fyri at ræða aðrar ella verja samfelagið, men av tí at teir hava ikki annað uppiborið, og at fólk ynskja at teir verða dripn- ir. Teir eiga at doyggja, tí teir hava framt brotsverk, ið seta teir uttanfyri mannasamfelagið, og tí hava teir ikki longur nek- ur krev um mannrættindi. Kenslurnar aftanfyri tílík- ar próvgrundir eru ikki ótti, men heldur eði og hatur. Tílík próvfersla er bæði måttmikil og vandafull. Vandin er, at góðkenna vit at fólk hava uppiborið at doyggja fyri gerðir, tey hava gjert, hvussu kunnu vit tá sýta fyri at góð- kenna, at tað eisini finnast fólk, ið hava uppiborið at verða pínd ella fongslað uttan lóg og dóm fyri gerðir, tey hava gjørt? Gera vit tað, er sjálvt grundarlagið undir ellum mannarættindum í vanda. Men hendan verju- grundin fyri deyðarevs- ingini hevur eisini ein tel- andi mátt, tí vit kunnu øll ímynda okkum brotsgerð- ir so ræðuligar, at vit hevdu viljað dripið teir seku. Hugsa bara, um ein av tínum kæru ella eitt av bernum tínum varð drip- ið. Men hevnd sum grund- arlag fyri deyðarevsing krevur ikki einans fólk, sum hava uppiborið at verða tikin av degum, men eisini eina legrættar- skipan, sum er fer fyri á rættvísan og tryggan hátt at gera av, hverji hesi fólk eru. Ein rættarskipan, sum tekur lívið av nekr- um, men loyvir eðrum, ið hava framt eins ring ella verri brotsverk, at liva ella ganga leys, er eingin vælskipað hevnd, men mannaofring. Uppaftur verri er ein skipan, ið or- sakað av mistekum tekur lívið av fólki, sum einki hava gjørt til sakar. Eg kann ikki tosa um viður- skiftini í eðrum londum, men í USA, sum á mang- an hátt kann rósa sær av sínari rættarskipan, er tað sum hendir í roynd og veru mannaofring, rituell ofring av nekrum fáum brotsmonnum til tess at sissa óttan og sinnið hjá almenninginum. Á hverjum ári verða eini 20.000 fólk dripin í USA, og av teimum seku verða eini 200 vald burtur úr at verða avrættað. Hóast alt, ið verður gjert fyri at sleppa undan tí, hendir tað hvert einasta ár, at vit fáa at vita at onkur av hesum fólkum eru dømd av órettum. Løgfrødiligar kanningar av revsimálum, har deyðadómur er sagd- ur, hava avdúkað at meira enn 40 ósek fólk eru dømd til deyða síðan 1972. Ein kanning av útintum deyðadómum síðan 1900 hevur funnið eini 23 mál, har eingin ivi er um, at ósek eru avrættað. Men tá royndir at avdúka skeivar dómar vanliga halda upp- at, tá avrættingin er framd, er eingin ivi um, at nógv fleiri ósek fólk eru avrættað. Hetta kann ikki undra nakran. Annað kann ikki væntast, tá ein mannskapt skipan fær guddómligt vald. Hvussu við hinum? Hver munur er á teimum, ið vórðu demd til deyða, og teimum drápsmonnum, ið fingu loyvi at liva? Heldur ikki her er nakar ivi. Slagið av brotsverki hevur minni at siga enn fíggjarsteðan og húðarlit- urin hjá brotsmanninum ella ofrinum. So gott sum oll, ið sita i fongslunum í USA og bíða eftir at verða tikin av degum, eru fá- tæk, sálarliga sjúk ella tii- afturskomin ella av minni- lutafólki, og tey, ið verða avrættað, hava ofta allar hesar eginleikar. Næstan 80 prosent av ellum avrættingum eru framdar í statum, har lynsjing av svertum hev- ur verið vanligast, so tað er ikki legið, at rasu- spurningar eru so framm- arlaga í orðaskiftinum um deyðarevsing í USA. Hag- freðisdeildin hjá Kon- gressini hevur nýliga hugt at 28 kanningum og er komin til tað úrslit, at uppruni hevur týdning á øllum økjum, ið hava við deyðarevsing at gera, ákæru, dómi og avrætt- ing. Serstakliga hevur upprunin hjá ofrinum týdning. Drepur tú t.d. ein hvítan í Georgia, eru meguleikarnir fyri at tú fært deyðadóm sjey ferðir so stórir, sum drapst tú ein svartan. Í seinastu viku stóðu tíðindini um eina avrætting á fremstu síðu í New York Times. Grundin til, at hetta var ein forsíðusega, var tann, at hetta var fyrstu ferð í 50 ár, og tann fyrsta av 1000 avrættingum, at ein hvítur maður varð avrætt- aður fyri at hava dripið ein svartan. Hesin sami maðurin var frammanund- an demdur fyri at hava dripið níggju hvít fólk. Eg hugsi ikki, at rættar- skipanin í USA er nakað verri enn í eðrum londum. Allar rættarskipanir, gjørdar av menniskjum, avmynda fordómar og ójavnar í samfelagnum, tær eru partar av. Hetta er at harmast um, men einki at undrast á. Tað, sum er at harmast um og ótolandi, ja beinleiðis ónæriligt, er at ein tílík skipan kann gera av, hver skal liva ella doyggja. Júst tann veruleikin, at deyðarevsingin verður ikki umsitin á rættvísan hátt, men fyrst og fremst móti teimum, sum longu frammanundan verða minni mett í mun til meiri- lutan, ger tað meguligt at nýta hesa revsingina til politisk endamál. Tað er, hóast alt, ikki so lætt at drepa fólk, sjálvt ikki slík, ið hava framt ræðuligar gerðir. Tað verður nógv lættari hjá meirilutanum at ræðast, hata og at enda eisini drepa tey, ið eru eðr- vísi. Men júst hetta er eisini avbjóðingin. Er tað megu- ligt fyri menniskju at hevja seg upp um ræðslu, eði og teirra egna hatur og fordómar og fara undir at leita eftir eðrum loysnum á valdsgerðirnar hjá teirra medmenniskjum enn meiri harðskap. Tað er ein ósvaraður spurningur Men hverja ferð onkur fer upp í stríðið móti deyða- revsing, og hverja ferð eitt land afturat skerjir nýtsluna av deyðarevsing ella tekur hana heilt av tekur mannaættin eitt stig móti at svara spurn- inginum játtandi. Hóast allan harðskap og allar sosialar trupulleikar, er eingin ivi um, at tað er henda vegin, heimurin og mannaættin fer. Við ellum teimum broytingum huga, sum nýliga eru hendar, og sum eingin helt vera meguligar, eri eg sannferdur um, at hetta stríðið kann verða vunnið og at eg ein dagin fari at liva í einum landi og vit el! í einum heimi, har tað aldri verður góðtikið, at stjórnir oyða mannalív sama hver grundin er.