hósdagur 7. mai 1992síða 3

— RE me. Nr. 86 — 7. mai 1992 Framhald av síðu 2 stødid nógv lægri og av- leiðingarnar verða ikki nóg góðar heldur. -Sjálvur taki eg undir við landsbankastjóranum, tá hann sigur, at tað fer at taka nógv fleiri ár at fáa búskapin uppá fótur aftur, koma vit ikki nú við nøkrum loysnum sum muna, og her kemst illa uttan um lønarnidurskurdin. Fólk góðtaka lønarlækking Vit spurdu Jógvan Sund- stein um hann roknar við, at fólk i Føroyum veruliga góðtaka ein lønarnidurskurd! -Tad geri eg avgjørt. Fólk siga, at tey vilja heldur hava nakað minni í løn enn at liva við stóra vanda við at verða uppsøgd, og tey, sum eru vorðin arbeiðsleys, siga, at tey heldur vilja hava nakað minni í løn, so- leiðis at møguleiki er at fáa arbeiði aftur. Jógvan Sundstein sigur, at stórsta avleiðingin av lønarnidurskurdi er tann, at vit minka um arbeiðs- loysi. Fleiri í arbeiði -Hvørja trygd hava fólk fyri at tey varðveita sítt arbeiði og at arbeiðsleys fáa arbeiði aftur, um lónarniðurskurður verður settur í verk? -Sjálvandi kann eg ikki siga hetta við vissu, men alt talar fyri ti, at ar- beiði verður til fleiri hendur enn í dag. -Er tað ikki kapping- arførid, sum hevur mest at siga fyri teg, tá tú tosar um lønarnidur- skurð? -Hetta er sjálvandi sera avgerandi, men fyri meg er lønarnidurskurdur = færri uppsagnir og fleiri nýggj arbeiðspláss - bæði í tí almenna og tí pri- vata sektorinum. -Men hvat hjálpir hetta, tá stórur partur av vinnulívinum er farin á heysin og enn stórri partur stendur hóttur eitt nú alivinnnan! -Nettup fyri alivinn- via vildi tað verið ein veldug innspræning við einum lønarnidurskurdi, soleiðis at vinnan kláraði teir lækkandi prísirnar og harvið kann halda fram við sínum mongu arbeiðsplássum. Lønarlæækking fer longu fram Vit spurdu eisini Jógvan Sundstein, um lønarnid- urskurðurin eisini skal fevna um fólk í privatari vinnu. Til tað sigur hann, at nógv privat virki, slík sum ikki hava sáttmálar, tey hava longu sett lønina langt niður, nógv við upp til 10-20%. -Tað er nevniliga farin fram ein heilt munandi lønarnidurskurdur hjá teimum, sum íkki eru bundin at sáttmálum undirstrikar fíggjarmála- ráðharrin. Hann sigur, at fólk vilja hetta heldur enn at skula missa arbeiði. Rentan lækkar Uppá fyrispurning um prísstýðið og rentan av lánum til eitt nú sethús fer at lækka tilsvarandi, um lønin fer niður sigur Jógvan Sundstein, at lækkar lónin, so lækka prísirnir eisini og hvat rentuni viðvíkur, so er fíggjarmálaráðharrin sannførdur um, at sjålvt rentustødid fer at kvinka niður eftir. -Hetta tí, at kostnað- arstødid lækkar og virk- ini, sum bankarnir annars tapa pengar uppá, hava tá betri møguleika at yvirliva og bankarnir fáa harvið minni tap, har- aftrat skulu bankarnir eisini sjálvir lækka sínar lønir, og harvið fáa teir í hvussu er eitt sindur betri møguleika at lækka rentuna, um ikki annað so eitt sindur. Jógvan Sundstein sigur, at hann hevur tosað við onkran av bankunum um rentuspurningin í sam- bandi við lønarnidur- skurð og ætlar hann, um uppskotið verður sam- tykt, at taka upp samráð- ingar við allar peninga- stovnar um júst henda Spurningin. Stødan betri hjá heildini -Vil tå við øllum hesum siga, at fólk alt í alt verða ikki verri fyri fáa vit ein lónarniðurskurð? -Lækka lønirnar eini 6% so fara fólk at vera 10% betri fyri um eitt år, tí tá verður ein stórri lønarmongd, sum verður útgoldin samanlagt. Tað verður minni pr. eind, pr. tíma og pr. mánaða, men samanlagt verða fleiri pengar, tí tað verða fleiri fólk, sum hava arbeiði. -Hendir tað at eitt nú bankarentan ikki lækkar samtíðis sum lónin verð- ur lækkað, fer tað ikki at gera, at eingin fær endar- nar at rókka saman? -Tað er greitt, at fólk, sum hava eina fasta løn í dag og ávísar útreiðslur sum rentur ol., við lønarnidurskurdi fáa minni at ráða yvir, men alternativið er, at síðu- maðurin als onga løn hevur. Gott fyri fak- felggini -Er tað ikki at leggja upp til uppsøgn av sam- gonguna, tá ut vilja krevja av javnaðarflokk- inum, at hann skal ganga við til lønarnidurskurd, tá vit vita, at ein stórur partur av veljarunum floksins, sum eitt nú umboða mong av fak- feløgunum, ikki góðtaka slíkan niðurskurð? -Nei tvørturim6ti. Javnaðarflokkur stuðlar bert fakfeløgunum við at siga, at tit fáa fleiri fólk í arbeiði, út fáa betri umstødur, tit fáa sam- anlagt meira í løn við einum lønarnidurskurdi. Hetta er ikki ødrvisi enn tá javnaðarflokkurin sig- ur við fólkaflokkin, at rentuskatturin skal hækkast. Her hevur fólkaflokkurin alla tíð- ina sagt, at tað hevur verið eitt skaldrarmerki at verja spararan og stimbra til hægri uppsparing. Her sigur javnaðarflokkurin = so sum náttúrligt er við fólkaflokkin, at soleiðis sum stødan er so må rentuinntókan bera nakað av kreppuni. -Ég meini, at argu- mentatiónin er eins log- isk báðar vegir. Neyvan langt aðal- verkfall -Men roknar tú ikki við stórur trupulleikum á arbeiðsmarknaðinum, um tit við lóg samtykkja lønarniðurskurð? -Best hevði sjálvandi verið um hetta var gjørt sjálvboðið, men tá vit onga samskipaða fakfel- agsrørslu hava i land- inum, so verður ómggu- ligt at fara út til 50 feløg at samráðast. Men tað, sum eg kenni á mær, er, at tann meinigi løn- takarin og kanska nokk so langt inn i sjålva leidsluna i fakfeløgunum, har eru fólk, sum skilja tydn- ingin av einum lønar- niðurskurði. Tað kann vera, at tey fara at mót- mæla, men eg trúgvi ikki tey heilhjartað ganga inn fyri at leggja alt sam- felagið lamið av teirri orsøk. -Tå oddafólkini í fleiri av landsins stórstu fak- felógum hótta vid at leggja samfelagið lamið, um lóg kemur um løn- arniðurskurð, hava tey tá ikki undirtóku millum sínar limir? -Tað meini eg ikki tey hava, men hetta er ikki ein pástandur, sum eg kann dokumentera, men meira ein persónlig kensla. Síða 3 Jógvan Sundstein Sigur, at eilt aðalverkfall í langa tid er sera ringt fyri samfelagið, men tað ringasta, sum kann henda, er, at vit ikki fáa loyst trupulleikarnar. Bert tveir flokkar Jógvan Sundstein heldur fyri, at tað á Føroya løgtingi í dag bert eru tveir flokkar, ið tora at reka politikk og teir eru javnaðarflokkurin og fólkaflokkurin. -Men slitnar sam- gongan eru tá aðrir flokkar, sum vilja góð- taka lønarnidurskurd saman við fólkaflokk- inum? -Eg trúgvi ikki, at nakar av hinum flokkunum torir at vera við til nøkur tiltøk heldur ikki lønarnidurskurd. -Slitnar samgongan uppá spurningin um løn- arniðurskurð metir tú tá einasta møguleika at vera nýval! -Ja tað geri. Men eg met ikki, at samgongan slitnar. Komnir langt Vit spurdu at enda Jógvan Sundstein, um møguleiki er fyri, at samgongan fer at halda fram, har ein loysn hvorki fevnir um lønar- niðurskurð ella rentu- skatt sigur hann, at hetta er eisini ein møguleiki, sum teir arbeiða við. -Vit eru komnir langt og kunnu vit vísa á eina loysn viðvíkjandi fíggj- arlógini fyri 92 saman við li sera positivu sann- roynd, at vit hava fingið eitt gjaldsjavnayvirskot í 91, so hevur hetta sera stóran tynding fyri víðari framgongdina hjá føroyskum búskapi og umdømi tess. Javnaðarflokkurin landsfund Jógvan Sundstein sigur, at hann vónar at hava eina loysn einferð í næstu viku. Nú má javnaðarflokkurin sleppa at avgreiða sín landsfund fyrst, og tað er so ikki ætlanin hjá fólkaflokk- inum at provokera nakra loysn fram innan lands- fundin sigur hann. -Men ér ikki møguleiki fyri, at ein stórur meiriluti á landsfundinum hjá javnaðarflokkinum fer at krevja av ting- og lands- stýrismanning floksins, at hon skal siga kortanei til lønarnidurskurd? -Tann møguleikin er sjálvandi til steðar. Aðra viðmerking havi eg ikki til tað. jan Framhald av síðu 1 sagt rætt sigur Atli Dam víðari, at lægri løn, serliga í almenna sek- torinum og innan fast- lønarøkid, gevur pláss til at fáa fleiri í arbeiði. Hinvegin sæð er hvorki fastlønarsektorurin ella tann parturin av arbeiðs- marknaðinum, sum hevur timalønt arbeiði, førur fyri at veita løntakarun- um trygd í starvssetan- ini. Trýr lítið uppá lønar- niðurskurð sum bú- Skaparamugð Atli Dam sigur víðari, at javnaðarflokkurin ikki hevur noktað fyri at tosa við fakfeløgini bæði tey i fastlønar- og tí tíma- | lénta partinum á ar- beiðsmarknaðinum og heldur ikki við fiski- mannafelagspartin, men javnaðarflokkurin tryr sera lítið uppá lønar- niðurskurð sum búskap- aramboð, tí um so skuldi verið, at hesi avmarkað seg út yvir tað avmark- ing, sum tey longu sjálv- boðin eru gingin undir, nevniliga reallgnaraftur- gongd í tvey ár uppá 9- 11%, so er eingin trygd fyri, at hetta fer at hjálpa, tí í verandi stóðu er tað eins væl ein or- ganisatións- og arbeiðs- leiðsluspurningur og at tilpassa virksemi til møguleikarnar fyri at selja meirvidgjørdar vør- ur. Møgulcikin fyri at koma inn å hesar markn- aðir setir nátúrligt mark fyri, hvussu skjótt vit kunnu fáa munandi stórri virksemi. Í fýra pørtum Atli Dam vísir síðani á, at metingin av einum lønarnidurskurdi er í fýra pørtum, einum løg- frødiligum og einum sáttmálaligum tvs. er hetta løgfrødiliga hald- bart og skulu vit enda i eini stødu, har gjørdar avtalur skulu setast úr gildi tilvildarliga, hvat ikki hevur verið kunnað gjørt síðani Norska lóg á sinni kom í gildi. I øðrum lagi er tað ein metan av tí búskaparligu nyttuni í støduni, og hetta er longu umrøtt. Tað eru mark fyri, hvussu skjótt vit røkka hesum fleiri tímunum, sum vit ynskja at fáa. Í triðja lagi er tað ein meting um, hvert tað er rættvíst, at hesi tíma- løntu, sum ikki hava skapt kreppuna, nú út- yvir tey 11%, skulu rinda uppaftur 6% aftrat, meðan arbeiðsfríar inntøkur og væltryggjadar håinntøkur eru so væl vardar av 50% skattamarkinum, at tær lutfalsliga bera ov litlan part av ti, sum neyðugt er at bera. Í fjórða lagi er hetta eisini ein politiskur spurningur, sum i al- heims samanhangi er spurningurin, um vit undirgrava trygdina, sum arbeiðstakarar hava vunn- ið sær alt síðani høvuds- avtalan kom í gildi í 1899 og sum nærum javnsetir såttmålarætt- indi við onnur grund- lógartryggjað rættindi. Rentuskatturin -Líta vit at spurning- inum um rentuskatting- ina, sigur Atli Dam víðari, so hevur einki land í heiminum so høga realrentu sum Føroyar. Henda rentan av kapitali kann bert takast eina- staðni frá og er tað burtur úr framleiðsluni. Og hesin parturin av tí, sum verður tíkin av framleiðsluni hevur sum kunnugt ongantíð enn rindað nakað til samfel- agsraksturin. Tí siga vit, at ein skatting uppá 5 - 7% av rentu, ið sum sagt, verður tíkin frá framleiðsluni, er alt ov lág, og hava mælt til, at vit í minsta lagi hækka hesa skatting til tað hon var, tá ið fólkaflokkurin í 1953 á fyrsta sinni førdi inn hesa rentuskattaskipan, sum í dag er galdandi í Føroyum, nevniliga 14%. Loysir ikki høvuds- trupulleikarnar Lækking av lónum loysir ikki høvudstrupulleikar- nar hjá foroyskum vinnu- lívi, sum er, at kapital- kostnaðurin, sum bankar, figgingarstovnar 0.0, sum hava lykilin til, kvalir føroyskst vinnu- liv, ti vandi er fyri, at tað, sum løntakararnir møguliga kundu givið, verður tikid aftur av fíggingarstovnunum. Skal rættvísi valda mugu gll onnur viður- skifti í samfelagnum eitt nú samsýningar til lib- eral vinnurekandi, láni- upphæddir og rentustødi osfr. alt samalt koma undir eina líknandi lækk- ing og av royndum vita vit, at slík lóggáva er nærum ómegulig at smíða. Atli Dam sigur at enda, at javnaðarflokkurin og fólkaflokkurin hava eina skyldu at loysa trupul- leikarnar í samfelagnum við ella uttan rentuskatti og lønamidurskurdi. jan