mikudagur 17. juni 1992síða 16

Síða 16 $ Annan » SOSÍalUrin Háskúlin i Norðuroyum Hvitusunndag stevndi Norrøna Felagið í Norðoyum fólk til fundar í Føgrulid, har háskúli var á sinni. Væl av limum felagsins og óðrum komu saman henda vakra seinnapartin. Farið varð niðan á Klakk, á gamla fundarstað háskúlans, og haðani oman Vágslíð oman at grundunum, har háskúlin stóð árini 1900-09. Í. partur Veðrið var fralikt, og øil um tokti tað vera stutt ligt og hugaligt at koma oman a hetta minnisrika stað. Sungnir vorðu fleiri songir og sáimar, sum hidani funnu leid ut um landið fyrst í hesi eld har m.a. tjóðsongurin kann vera nevndur Umframt fólk úr Klaksvík luttók eisini ein bólkur upp á 23 frá Før- oyamálsdeildini saman við Turið Sigurdardóttur. Hetta eru lesandi frá læristovnum í Norður- londum, sum eru á skeið í feroyskum máli sum lið- ur í útbúgving teirra. Meðan fyrilestur varð hildin um háskúlan, sást ein bátur at kom at landi í gomlu steðni hjá há- skúlamonnunum. Upp á land komu tveir væl kendir og kærkomnir spælimenn, Hanus Johan- sen og Jógvan Andrias Joensen. Ikki um at tala, tá frá leið, vórðu teir fús- ir at taka til síni ljóðferi, ti tey høvdu teir ikki gloymt at taka við sær. Sjálvir eru teir bæði yrkj- arar og tónasmiðir, og umframt egið tilfar góvu teir eisini áhoyrarunum væl valdar songir hjá eðr- um, sum hóskaðu væl til letuna. Hetta var alt væl hóskandi og umboðadi nútíðina, ið smidliga rann saman við tað gamla, ið háskúlatíðin í Fegrulíð ber okkum í nútíðini minni um og at hugsa um. Vit prenta fyrilesturin, sum Thomas Lemvig helt i Føgrulid henda vakra summardag. Hann er í trimum pertum. Í 90-unum Aðrenn háskúlatíðin byrj- aði í Norðuroyum í 1899, var her eitt ávíst virksemi til frama fyri andliga og samfelagsliga menning í samsvari við nýggjar hug- sjónir og krev. Nevndur kann verða Símun F. Hansen — Símun í Vági. Hann hevði verið á Valle- kilde háskúla í 1883—84 og staðið í læru í Keyp- mannahavn. Heimkomin aftur i 1885 stovnadi hann skjótt egnan handil og irki og átti fiskiskip, sum hann reiddi út. Bygdini til frama stóð hann á odda i at byggja Samkomu- húsið í 1898 og var eisini øvudsmadur fyri ung- nannafelagnum, Norð- ovggjafelagið nevnt, og imbodadi tað yum og á felagsfundum g stevnu aðrastaðni í landinum. Í 1897 fekk hann ein fólkafund í lag uppi á Kjøli, har eini 5—600 fólk komu saman, og har m.a. fólk úr ung- mnnafelagnum Sólar- magn av Velbastað og úr Kirkjube luttóku. Í 1898 var Símun saman við frú Sigrid Lútzen við til fyri- reikingarfund suðuri í Havn at stovna eina forn- gripagoymslu, ið seinni gjørdist Føroya Forn- gripasavn. Try år eftir hetta varð Rasmus hå- skålamadur kosin nevnd- arformaður fyri forngripa- felagið. Lærarin Símun M. Zachariassen á Kirkju skrivaði grein í FØR- INGATÍÐINDUM í 1895, har hann tók til orða um at fáa háskúlamálið framt. Hann hevði verið við at stovna Feringafelag í 1889, har eitt av enda- málunum var at fáa ein feroyskan fólkaháskúla. Einki var hent. Sama árið var hann við at stevna fólki til fundar uppi á Aar- skarði, har eini 300 fólk komu saman. Fráhalds- málið var eitt hevuðs- evnið, sum Absalon á Trøllanesi var undan- gongumaður fyri í Norð- uroyum, men eisini onnur samfelagsmál vórðu havd á efti. Háskúlin gjørdist síðan sin av fråhalds- málsins stuðlum. Eins og Samkomuhúsið stóð liðugt í 1898, megn- aðu norðoyingar saman við eystaru síðu á Eystur- oy at reisa eitt sjúkrahús í Klaksvík, sum eisini stóð liðugt í 1898. Nýggjan skúla hevdu klaksvíking- ar bygt í 1892. Á sumri í 1899, tá ið norðoyingar vistu, at ein háskúli skuldi byrja til vetrar í Feroyum, stevndu fleiri foringafelagslimir í Norðuroyum fólki til fund- ar uppi á Klakki sunnu- Norður- dagin 9. juli. Fundarevnið var sett at vera: Skúlar og upplýsing. — Til reðarar bóðu teir: Jóannes Paturs- son, Símun í Vági, Sverra Patursson, Rasmus Effer see og Símun P. Rasmus- sen (S. P. úr Konoy). At bygdirnar uttan fyri Klaksvík eisini tóku sær um reiggj, eru demi um, og Kunoyar bygd er gott demi. Í 1900 varð har íbirt eitt ungmannafelag, Ung- felagið nevnt, sum hevði 30 limir. Samtíðis stovn- aðu teir eitt lestrarfelag og fingu til vegar eitt bókasavn við væl av bók- um. Somuleiðis vita vit, at á Skarði var fólkið framm- arlaga á so mangan hátt, væl upplýst og lestrar- hugað. Í Kalsoynni búðu framfúsir menn, og Absa- lon virkaði fyri skúlaskapi og fráhaldi. Úti í Fugloy og Svínoy var S. M. Zachariassen lærari, og eisini hann arbeiddi fyri fráhaldsmálinum. Báðir hesir lærarar settu síni samfelagsgagnligu spor eftir seg, sum komu til sjóndar í tí uppvaksandi ungdóminum. Háskúlin á veg Tó at einki ítekiligt enn var hent í háskúlamálin- um, hevði tað síðan 1895 verið frammi í blødunum av og á og eisini verið til umreðu á fólkafundum. Nú vórðu ungmannafelog stovnað í fleiri bygdum, har Sólarmagn í Kirkjube og á Velbastað var tað fyrsta frá 1895. Fyrsti fólkafundurin varð hildin heima á Sandi í 1894. Tey, sum gingu á odda í fólka- fundarersluni kring um í oyggjunum, og tey, sum virkaðu í ungmannafelog- unum, hevdu fleiri verið á fólkaháskúla í Danmark. Fyri teimum stóð ein kom- andi føroyskur háskúli sum ein stovnur, sum skuldi kveikja nýtt and- ligt fólkalív í feroyska fólkið sum heild, stimbra sjålvkenslu um egnu fólkasál við sínum rótum i samnorðurlendskum mentanararvi og siðmenn- ing á kristnum steði, men kenna seg samtíðis sum serstek tjóð og hava fólk- sins egna móðurmál sum tólið til upplýsingar og nýhugsanar. Í 1898 stillaði hin 32 ára gamli Jóannes Patursson seg upp sum valevni til fólkatingið. Í mai mánað kunngjerdi hann stevnu mið síni, har hann hevði háskúlamálið við í ætlan síni, men varð ikki valdur tá. A Olavsøku sama ár varð fundur í Tórshavn um málið. Ætlanin var, at Feringafelag skuldi taka sær av málinum, men í 1898 var tíðin lopin frá tí tá viknaða felag, og tí spurdist einki burtur. Árið eftir komu Símun og Rasmus heim úr Danmark við ætlan um at stovna ein fólkaháskúla, og hana settu teir í verk sama árið. Eftir tað, at henda ætlan teirra gjerdist fólki kunnug, vórðu teir vanliga nevndir háskúla- menninir. Tá ið nakað leið frá, frættist at skúlin skuldi haldast í einum av teimum sterru bygdun- um, og í september vistu blødini frå at siga, at hå- skúlin skuldi byrja í november norðuri í Vági. Hví valdu teir hesa bygd, kunnu vit spyrja. Ætlast kann, at Símun, sum var skarðsmaður, á ferðum suður á land og norð á Skarð hevur vitjað heimið hjá Jóan Peturi á Á Stongunum. Í hesum november 1899 Stongunum, handils- manni. Heimið var tá og seinni kent fyri blíðskap og vinalag, ikki minst av avbygdafólki. Har stóðu eini tóm sethús, sum Jóan Petur átti, og kundu fáast til leigu. Tað mundi tó vera Símun í Vági, sum fekk háskúlamenninar at busetast í Norduroyum. Hann var eldhugadur fyri målinum, og hann hevdi rott samlag vid Joannes Patursson, ið var høvuds- stuðulin í háskúlamál- num. Símun í Vági hevði samstarv við nógv fólk gjøgnum ungmannafeløg og fólkafundarhald. Tad hevur verið hann, sum hevur ruddað slóð fyri skúlanum her norðuri við at tala menn til rættis um valið av bygd, og Jóan Petur hevur stuðlað hesum hugskoti. Heimini hjá hesum báðum monn- um komu síðan at fáa al- stóran týdning fyri há- skulan. Mong onnur stóðu skúlanum nær, meðan hann var á Borðoynni, har Sigrid Liitzen var ein hin fremsta, men eisini å bygd vóru góðir stuðlar og væl- vildarfólk, t.d. Símun P. Rasmussen (Konoy) og bygdarmaður hansara Andrias Seyðberg, um- framt mong onnur í eðrum bygdum í Norðuroyum. Fyrst í oktober varð fundur hildin í Meinig- heitshúsinum í Havn, har Símun Skarð, sum hann nú nevndi seg, helt reðu fyri fullum húsi og greiddi frá ætlanini, sum hann og Rasmus úr Vágum hevdu. Í reðuni umtalaði hann steðui Feroya í saman- pv* burði við onnur lond í for- tíð og samtíð og legði dent á, hvussu alneyðugt tað var í eini so stórari broytingartíð, sum nú var komin víða um, at Feroya fólk gjørdist vakið og upp- lýst fyri at kunna standa ímóti tí illa og at kunna velja tað góða, sum átti lívskraft í sær, so at Fer- oya tjóð kundi lyftast upp og tá kunna anda í reinari luft. Háskúlafólkini Símun rar føddur á Skarði 3. mai 1872. For- ldur hansara vóru Jo- hannes Johannesen, kongsbóndi, og Elsa, fedd Matras, av Viðareiði. Í 1892 hevði hann verið bið- in um at vera fyribils lær- ari á Kunoynni, fór síðan á læraraskúlan í Tórshavn í 1893 og tók prógv í 1896. Hesi ár vóru mitt í fer- ingafelagstíðini. Í 1896-98 var hann á Askov fólka- háskúla og skúlaárið 1898-99 á læraraháskúl- anum í keypmannahavn. Hann stjórnaði Feroya Fólkaháskúla frá byrjan til 1942. Hansara læru- greinir vóru mest sega, mál og bókmentir. Rasmus varð feddur í Miðvági 13. august 1871. Foreldur hansara vóru Jo- hannes Rasmussen, kongsbóndi, og Ata, fødd Haraldsen, í Miðvági. Hann fór á Vallekilde há- skúla í 1892, lærdi síðan + + # FO Me i byrjaði Føroya Fólkaháskúli virki sítt 1. 17. juni 1992