fríggjadagur 19. juni 1992síða 14

Síða 14 3 Háskúlin í Norðuroyum = - Hvitusunndag stevndi Norrøna Felagið i Norðoyum fólk til fundar í Føgrulid, har háskúli var á sinni. Væl av limum felagsins og óðrum komu saman henda vakra seinnapartin. Farið varð niðan á Klakk, á gamla fundarstað háskúlans, og haðani oman Vágslíð oman at grundunum, har háskúlin stóð árini 1900-09. Vit prenta í dag 2. part av fyrilestrinum, sum Tummas Lemvig helt í Føgrulid Hvitusunnudag. Uppskot um at byggja Skúlastarvsemið á Stong- unum var meint sum eitt fyribils royndartiltak. Ein framtíðar fólkaháskúli átti at hava tryggar og semiligar umsteður, bæði havt ið viðvíkti helis- viðurskiftum og peninga- ligum umsteðum. Skúlin var stovnaður av hug- djørvum hugsjónarmonn- um við hjálp frá væl- vildarfólki, sum av fullum huga tóku undir og veittu stuðul við vón um gróður og menning fyri ungdóm- in — fyri fólk og land komandi tíð. Hetta var einstaklingatiltak, sum sidan kundi og åtti at fåa almenna vidurkenning, so at tað, eins og aðrir hå- skúlar í ríkinum, kundi tryggjast peningaliga. Í tí treysti byrjaðu háskúla- menninir starv teirra 1. nov. 1899. Stutta tíð eftir hetta, tann 17. og 18. desember, vórðu fundir hildnir í Samkomuhúsinum. Har hevdu fleiri menn orðið. Jóannes Patursson legði fyri og setti fram fundar- evnið: Hví eru feroyingar ikki komnir longur í fram- gongu? — Aðrir tóku orð- ið, t.d. Símun í Vági, A.C. Evensen, Sam Michael Joensen, lærari í Klaks- vík, Gulakk Jacobsen, J. C. Djurhuus, faktorur, og sonur hansara Sofus Djur- huus, lækni í Klaksvík. Fundirnir vóru á kveldi, og tann stóra hellin var stúgvandi full. Báðir há- skúlamenninir vóru við og tóku lut í kjakinum. Annað kveldið hevði faktorurin stevnt saman til fundar. Vit kunnu gita, at tað varð gjert í samráð við háskúlamenninar og Símun í Vági. Faktorurin tók orðið og kom skjótt inn á háskúlamálið. Hann segði fyrst sína hugsan um tey mongu, sum fóru av landinum á háskúlar í Danmark. Nógv av teim- um fingu lítið burturúr, helt hann, tey fóru hagar fyrst og fremst fyri at sleppa av landinum, og hartil fingu tey studning frá statinum, men mong komu ongantíð aftur, og landið fekk sostatt einki gagn burtur úr teimum. Talarin mælti til, at ein háskúla skuldu føroyingar hava, men hann kundi ikki haldast sum einstaklinga- mál. Allir føroyingar áttu at standa aftanfyri og lata pening til at byggja eini rúmlig og góð háskúlahús. Tá ið tað var gjørt, helt hann, varð tað ivaleyst, at hesin skúli eins væl og aðrir háskúlar í ríkinum varð statsgóðkendur og kundi tá tryggjast árligan almennan studning. Fak- torurin mælti til, at farast mátti undir hetta mál straks. Háskúlin hevði tá virk- að í knappar tveir mán- aðir, og tað man vera iva- leyst, at hetta mál tá var átrokandi, ikki minst pen- ingaliga. Skúlin mátti so skjótt sum gjerligt fáa fast grundarlag at virka á. Faktorurin var ein týð- andi maður, var sagdur at vera hevuðsmaður í Norð- oyum tá. Uppskot hans- ara varð væl fagnað. Sím- un Skarð ynskti tó at gera greitt, at hann sum skúl- ans stjóri framvegis Skúlin á Frælsinum ynskti at hava fríar hend- ur í skúlagerningi sínum, eins og eðrum háskúlum var loyvt, um so kom at vera, at uppskotið vann frama. Símun í Vági gav háskúlamanninum sítt fulla viðmæli og vísti til frískúlar aðrastaðni. Hann takkaði faktorinum fyri uppskot hansara há- skúlamálinum til frama. Fagralíðar Fólkaháskúli Háskúlamenninir valdu lendið vestan fyri Vágs- háls at seta skúlan á og gjørdu í felag skúlans tekning. Staðnum góvu teir navnið Fagralíð, og skúlan nevndu teir Fagra- líðar Fólkaháskúla. Vágs- bendur og allir ognar- menn har góvu einmælt loyvi til byggingina. Hetta sigur okkum, at ikki bert Símun í Vági, men við honum allur bóndabýlingurin í Vági og teirra næstringar stóðu háskúlamonnunum við lið, tó at reddir krtini vóru frammi frá ymsum síðum um, at staðið, teir hevdu valt, var óhegligt, serliga á vetri. A ymsan hátt varð nak- að av peningi fingið til vegar, gávur og rentufrí lán, sum varð nýttur at keypa tilfar fyri til vind- eygu og hurðar og at lena monnum at gera grundir- nar. Háskúlamenninir vóru við í byggiarbeiðin- um alla tíðina, og Rasmus, sum var lærdur húsasmið- ur, stóð fyri smíðiarbeið- inum. Hann gjerdi vind- eyguni vesturi í Vágum um summarið og hurðar- nar eisini norðuri í Klaks- vík, har ein maður hjálpti. Tilfarið til húsini fekst úr Tórshavn við avtalu um, at goldið skuldi verða, tá ið byggilendið var fingið til ognar frá góðsstjórnini, sum ráddi fyri kongsin- um. Tá kundi lán fáast frá sparikassanum upp á hús og grund at gjalda fyri. Hetta gekk tó ikki so lætt, sum vónir vóru til, tí góðs- stjórnin sýtti fyri, at skúlin skuldi fáa lendið til ognar. Heldur ikki fekk hann eina treð til tvey kú- fóður, sum bendurnir hevdu játtað skúlanum. Illviljin stavaði frá tí ný- komna fútanum L. C. T. Engelstoft, sum bert hevði verið fúti eitt år, Nr. 114 — 19. juni 1992 men longu eins og fleiri aðrir embætismenn nú var illviljaður móti teimum, sum teir nevndu »seperat- istar«, t.e. teimum, sum vórðu lagdir undir at vilja troka alt danskt burtur úr Føroyum og seta føroyskt í staðin. Orðið »seperat- isma< kom at elva nógv ódámligt av sær í kom- andi árum. Skúlin varð gjerdur lið- ugur við hjálp frá monn- um úr Klaksvík, Kunoy og Kalsoy, og Rasmus átti breður, sum vóru við í ar- beiðinum. Væl av arbeið- inum varð gjert uttan løn. Skúlin stóð liðugur í no- vember, og vetrarskeiðið kundi byrja 28/11 1900. Sparikassin var heldur trekur at játta lán, og há- skúlamenninir vóru nú komnir í skuld. Sekt varð um studning, og nakað av peningi varð veittur, men tó so lítið, at tað munti einki. Roynt varð av stuðl- um skúlans við t.d. basari 0.ø. at halda skúlan gang- andi, og við ótrúligum seiggi og úthaldni eydn- aðist hetta. Tá ið ein tíð var liðin, varð avrátt at gera skúlan til ein sjálv- eigandi stovn. Farið var undir at savna pening inn um alt landið. Símun í Vági hjálpti Símuni av Skarði við hesum her norðuri, meðan Rasmus fór út um landið og fekk saman við hjálparmonn- um savnað pening saman ella fekk fólk at seta seg fyri gávur, sum koma skuldu seinni. Tey, sum lótu pening, fingu rætt til at vera við at velja eina stjórn fyri skúlan. Í hesa stjórn komu, umframt há- skúlamenninar, Símun í Vági, Jóannes Patursson og A. C. Evensen. Símun í Vági sat sum nevndarlim- ur til 1910, A. C. Evensen til sín deyð í 1917 og Jóannes Patursson til 1942. Skúlin gjerdist sjálveigandi stovnur í 1904. Skúlin hevði tað trongt peningaliga, men sum tað skilst, fingu næmingarnir nakað av studningi og skúlin eisini, tó eftir um- sókn á hverjum ári. Til- takið at savna pening um alt landið og gera skúlan til sjålveigandi stovn mundi lætta um skuldina fyri skúlahúsini. Hesi hús vóru 12X20 alnir. Bókmentir o.a. úr Føgrulid Meðan háskúlin stóð í Føgrulid, kom væl av bók- mentaligum tilfari fram haðani. Um aldaskiftið vóru, sum øll vita, bert fáar bøkur til á føroysk- um. Í trý ár frá 1903 kom til jóla >Jóla- og Nýggjárs- bék«, sum Símun stóð fyri. Í hesum bókum finna vit rithevundar, sum tá og seinni gjørdust kendir og royndust feroyskum máli grundstuðlar í skúla og kirkju: H. A. Djurhuus, J. Dahl, A. C. Evensen, S. M. Zachariassen og Sím- un Skarð. Har eru eisini J. H. O. Djurhuus, Kvívíks- Jógvan, Anna Sofía á Ríp- uni og Rasmus Rasmus- sen. Feroyskir lestrar og sálmar komu her millum manna. Símun bæði yrkti sjálvur og týddi sálmar, sum gjerdust fólksins ogn. Somuleiðis komu sangir har, sum eru mill- um teir kendastu. — Í 1904 kom sjónleikurin VÁR eftir Símun, og frá 1907 komu UNGU FØR- OYAR út, sum hann sam- an við Símun Paula úr Konoy gav út fyrsta árið, síðan einsamallur til 1910 og aftur tvey ár 1914—15. Rasmus skrivaði Fer- oya fyrstu skaldsøgu, sum kom út í 1909. BÁBELS- TORNIÐ og smásegu- savnið = GLÁMLÝSIÐ, sum kom út í 1912, vórðu skrivaðar í Føgrulid. Hes- ar bøkur gingu fyrst sum undanskurður gjøgnum Tingakross. Á sama hátt skrivaði hann skúlabókina PLANTULÆRA, sum kom út í 1910. Nakað um somu tíð skrivaði hann vær aðrar bøkur. HØVD- GAR HITTAST, ið er sjóu."ikur, stóð fyrst i TINGAKROSSI í 1910— 11 og er skrivaður norðuri á Skarði. Hann kom út í bók í 1928. Hin bókin eit- >>