leygardagur 10. oktober 1992síða 2

tíðindablaðið Sosialurin I Åbyrgdarbiadstjån: Jan Múller Fyrtaksston: Krisjan Dahl Ljósmyndar: Kalmar Lindenskov Blaðfólk. Randi Jacobsen - Dagny Joensen - Tórfinn Smith - Hilmar Jan Hansen - Utgevar: PÆ Soslalurin Uppseting. Pt Soslaturin Prent: PT Pressan 1981 Justines Eidesgaard Bústaður: Argjavegl 26 Telefon: 11829 Postadr.: Postsmoga 76 110 Tórshavn Telefax: 14720 Argjum Har ein skrida er lopin.… TÍÐINDINI um álvarsligu støduna i føroyska bankaheiminum og bjarg- ingina av bankunum vid uppilegging frå landsstýrinum og donsku stjórnini hava skelkað alt føroyska samfelagið. Væl vistu vit, at tað stóð illa til í samfelagn- um, men fáur mundi hava gjørt sær fær um, at "skrædlið" skuldi koma so bráddliga. Tó við onkrum undantaki. Tað var blaðið hjá stóru fakfeløgunum, sum herfyri hevði samrødu við Olaf Olsen, sum segði, at talan var bert um vikur til skrædlið kom. Um sama mundið var ein danskur geografur uppi til endaliga prévtøku í Roskilde, har hann skuldi verja ritgerð sína undir heitinum "Færøerne 1990 - et geo- grafisk essay”. HESIN dani "spáddi", at stødan í Før- oyum fór at versna so mikið nógv, at Sjóvinnubankin fór at "krakka" og tað sum verri er, at hann fór at taka gigantin - mastodontin - Føroya Fiskasølu við sær í dýpið, sum tað stendur á síðu 166 í ritgerðini. Sosialurin prentar í dag brot úr ritgerðini, sum snúgva seg um henda spurningin. Vit fara eisini í komandi bløðum at blaða í ritgerðini, sum í stór- an mun viðger teir spurningar, sum eru frammi í løtuni. VIT mugu so bara vóna, at spádómarnir í hesi annars sera áhugaverðu ritgerð ikki fara at ganga út. Torført er at í- mynda sær avleiðingarnar fyri sam- felagið alt, um henda fyritøka, sum stendur fyr: meira enn 80% av okkara útflutningi, skuldi steðgað upp. Hvat tað við øllum virkjunum og nógvum av skipunum, sum eru fulliliga bundin at Fiskasøluni! LEIDSLAN å Fiskasøluni er i løtuni uttanlanda, har tad sigst, at hon hevur samráðingar við síni bankasambond eitt nú í Bretlandi. Ikki er torført at gita um, hvat hesir fundir snúgva seg um, nú Fiskasølan misti allan sín partapening í Sjóvinnubankanum. Spurningurin er um hetta fer at fáa so ålvarsligar avleiðingar fyri bankasamband Fiskasølunar i útlandinum, at hetta verður kvett ella krøvini verður skerpað munandi! Vit vita jú, at Fiskasølan hevur kredittir í einum bretskum banka, sum so aftur hevur eina ella aðra trygd í Føroyum. Er tað so at henda trygd m.a. varð knýtt at partapeninginum hjá Fiskaøsøluni i Sjóvinnubankanum, so er greitt, at stødan hjå Fiskasøluni er ålvarslig og harvid eisini hjå øllum limunum í hesi fyritøku, sum eru virki, skip, alibrúk um alt landið. Tí tann eginpeningurin er jú fokin. UTTAN mun ul hvat vit halda um iløgu-,veidu-, framleiðslu- og sølu- politikk Fiskasølunnar (og Sjóvinnu- bankans) øll hesi seinastu árini, so verður tað ein so mikið stór vanlukka skuldi henda fyritøka mist sínar kredittir í útlandinum, at tað hevði havt ófatiligar avleiðingar fyri allar Føroyar. VIT mugu tí vóna, at stóðan hjá Fiska- søluni ikki er so ring, sum giungar og spádómar siga. Hinvegin er tað ein sannroynd, at stødan má vera ring, tí minni fiskur er til, prísirnir eru lækkaðir og nú kom so Sjóvinnubankamissurin omanå. Tað er tí greitt, at stødan á hesi landsins størstu fyritøku má vera torfør í løtuni. TAÐ eru tey, sum halda, at ein av orsøkunum, onkur heldur tað er sjálv høvudsorsøkin, til kreppuna, er skeivi politikkur Fiskasølunnar hesi mongu seinastu årini, har iløgupolitikkurin hjå Sjóvinnubankanum hevur verið so nær tengdur at veiðu-, framleiðslu- og sølu- politikkinum hjá "stórabeigggja" Fiska- søluni, at hesir hava koyrt samfelagið alt út í eina - ikki bert peningakreppu - men tað, sum nógv verri er - eina rá- fangiskreppu. Í somu ritgerð, sum vit hava nevnt omanfyri og í ótaldum greinum og rgð- um hjá sama John Smith, sum er ein av høvudskeldunum til ritgerðina, verður ábyrgdin av kreppuni løgd á ti hann nevnir "landsins skuggastjórn", sum varð styrd av ongum gðrum enn tá- verandi stjóranum í Fiskasgluni og nevndarformanninum í Sjóvinnubank- anum, Birgir Danielsen. Við nærum at stavnsbinda einasta gullnám okkara, nevniliga fiskin í havinum, sum rávgru til tær multinationalu fyritøkurnar inni á meginlandinum eigur hann høvuds- ábyrgdina av gongdini. NÚ um dagarnar hoyrdu vit so sama mann vaska sínar hendur í Sjóvinnu- bankakreppuni við at leggja alla ábyrgd yvir á politikararnar, sum stýrt hava hesi seinastu mongu árini. Við ødrum orðum frítók hann seg sjálvan - fyri tað fyrsta sum nevndarformann í bankanum og harnæst sum stjóri í tí fyritøku, sum hevur staðið fyri næstan øllum útflutninginum og harvið í veruleikanum hevur havt bæði buktina og báðar endar. VIT skulu ikki gera okkum til dómarar yvir, hvør sannleikin er í hesum føri- num. Men skulu vit til at lýta í bak- speglið, sum er vorðið so populert fyri tíðina - m.a. soleiðis sum nevndarfor- maðurin í Sjóvinnubankanum hevur gjørt tað í hesum døgum, tá hann gevur gongdini í samfelagnum og politisku avgerðina skyldina fyri kreppuna hjá bankanum - so skert ikki burtur, at tað hevur verið hann, sum hevur stýrt meginpartin av tí føroyska vinnul- ívinum - og fyri at brúka hansara egnu orð - samfelagnum - nú hann hevur sitid í tveimum av landsins mest týðandi størvum í mong mong ár. Tá hetta er sagt, so skal tað eisini sigast, at henda sannroynd frítekur ikki politikararnar og skiftandi stýri her á landi fyri at hava sína stóru ábyrgd av støduni. UR | ønarspurningar 1ðsmarknaðurin hevur paruin av hesari øldini seg sjálvan. Telvast verið um sáttmálar, ;er komið fram til eina sn, og sáttmálar eru so jørdir fyri ávís tíðarskeið. Í hesm døgum er stór diskussi6n um, um politiski myndugleikin skal fara inn og skerja almennar lønir við lóg. Eg eri prinsipielt ímóti at fara inn í sáttmálaskeiði og skerja lønir við lóg, uttan mun til, um tær eru almenn- ar ella ikki. Tað brýtur við grundprinsipp í mínum hugsunarhátti, og tað brýtur við grundprinsipp í javnað- arhugsjónini. Um vit gjørdu tað, so eri eg heilt vísur í, at hetta varð bert byrjanin ul, at lóg- gávumyndugleikin gjørdi allar sáttmálar og setti allar lønir. Við einum borgarlig- um stýri í Tinganesi ivist eg ikki í, at teir altíð høvdu funnið eina kreppustødu, soleiðis at teir kundu lóg- givið um lønir, og so var av- talurætturin á arbeiðsmark- naðinum í veruleikanum settur úr gildi. Hinvegin skulu vit eisini vera púra greið yvir, at um ein gekk inn fyri prinsipp- inum um at lóggeva lønir niður, so var eisini MØgu- leiki fyri at lóggivið lønir upp, og hvar vóru vit so, hvusus vildi so arbeiðs- marknaðurin sæð út? Vildu politikarar stilla upp við lyfti um, at koma vit til ræðið, so vilja vit hækka lønimar við 20%, og ein annar partur stillar upp og gevur lyfti um, at teir vilja lækka lønimar við 20%. Størri kaos í landinum — tað hevði verðið úrslitið. Í summar var ein semja gjørd um, at ein skuldi royna at fáa tær almennu lønimar skerdar eitt sindur við frívilligum avtalum við fólk. Henda avtala var ógvuliga ódámlig, og bara tað, at tann almenni parturin skuldi fríganga uttan ign, ljóðar merkiligt. Har liggur í orðavalinum, at tað al- menna bara kann fríganga uttan at tað bilar nakað, t.v.s. at ein fær varhugan av, at tann almenni parturin í veruleikanum gott kann verast fyri uttan, kann hann fríganga eina viku, hví so ikki tvær, ja, hví ikki eitt hálvt ár. Mær hevði dámt betur, um tað varð formulerað so- leiðis, at landsstýrið fór út til tey alment løntu og spurdi tey: »Kunnu tit ar- beiða eina viku Gkeypis?« Tað hevði í hvussu so er verið meira dámligt at borið tað soleiðis fram. Í komandi ári koma so nýggjar lønarsamrådingar og tað er heilt givið, at tað almenna fyri sín part sum arbeiðsgevari fer at stilla krøv, sum koma at bera í sær, at lønarutgjaldingarnar hjå ti almenna okma at fara niður — tað eru vit noyddir til. Lønarparturin er vorðin Ov stórur í mun til heildar- útreiðslumar. Hverjar hugsanir kundu so komið fram? Frígongu- prátið uttan løn er í hvussu so er ein ógvuliga vanda- mikil leið at fara, tí sum nevnt kann tað væl hugsast, at onkur byrjar at tosa um at lata fólk fríganga alt árið uttan løn. Merkiligt, at starvsfólkabólkarnir = íkki hava gjørt sær hetta klárt. Generelt má sigast, at tað almenna sum arbeiðsgevari helst fer at krevja at fáa liði- ligari sáttmálaskipanir. Hetta merkir, at normar eiga at verða broyttir, yvirtíðar- satsir eiga at verða tíkin upp til nývurderingar, >skjúldar lønarinntøkur«, vaktir, stand-by, alt eigur at verda endurskoðað. Avspaser- ingsskipanir eiga eisini at eftirhyggjast, soleidis at lut- fallid i slikum skipanum verður meira rímiligt. Longd arbeiðstíð kann sjálvandi eisini verða ein møguleiki, og er tað heilt 6- rímiligt at krevja, at fólk í føstum starvi, og her hugsi eg ikki bara um tað almenna — fråskriva sær, sum tidimar eru, tann rættin at halda fimm vikur feriu og i stadin noyðast við eina viku minni? Nú fáa vit at síggja hvussu leikur fer. Vit, sum hava sagt nei til at fara inn og lóggeva løn- irnar niður í einum sáttmála- skeiði, vit forvænta og vóna, at sáttmálapartarnir í sam- felagnum ikki misskilja tað soleiðis, at vit vilja verja stirvnar og órímiligar skip- anir, ið nerva okkara eksi- stensgrundarlag, hvørki so ella so. Hetta eigur at havast i huga, nú nýggir sáttmálar verða gjørdir frá årsskiftin- um og úteftir. Thomas Arabo við lívið ! &