leygardagur 10. oktober 1992síða 17

A Í AFTUR + Nr. 193. — 10. oktober 1992 Poe handfer målid uppå. Og Aldous Hux- ley hevur í eini ikki minni gitnari grein speirikið yrkjaran Poe og gjørt vart við metriska og ljómliga smakkloysi hansara. Sjálvur haldi eg hetta vera órættvíst. Og eg ditti mær at ivast í, um Huxley — sum á ein hátt var ein kensluligur rakdirðil, eg loyvi mær at læna hetta orðið úr einum sangi hjá Dylan, "Ballad of a Thin Man" — hevur havt fyritreytir fyri at skilt tann villa og ólukkuliga Edgar Poe. Sannleikin er, at lesur tú Poe við upplatnum hjarta, kanst tú fáa stóra gleði av yrkingum sum eitt nú Ulalume og Annabel Lee. Tað er rætt, at hansara grindislag stundum verð- ur ov fullfíggjað. Og kortini finna vit eitt nú í Annabel Lee dómi um moderna, 6- regluligt snið, t. d. í reglunum: „.the wind came out of the cloud, chilling And killing my Annabel Lee. Í békmentasøguni eru mong dømir um undarligar umvegir. Av tí at franskir yrkj- arar sum Baudelaire og Mallarmé tóku Poe til sín sum fyrimynd og skaldsliga leiðarstjórnu, kom ávirkan hansara at streyma fyrst til Frankaríkis og haðani aftur til Onglands og til heimland hans- ara. Henda ávirkan byrjaði eftir øllum at dóma í januar 1847, tá Baudelaire las søguna Tann svarta kettan eftir Poe í einum fronskum tidarriti. Baudelaire kendi at kalla beinan vegin ein merkiligan skyldskap við tann amerikanska yrkjaran. Tann hugsan í poetikkini hjá Poe, sum serliga fekk týdning fyri Baudelaire og eftirmenn hansara, var hetta — sum týskarin Hugo Friedrich tekur til í bók síni um modernismuna — at "tað inni- haldsliga í eini yrking ikki longur er tyngdin í henni, men verður miðil hjá teimum ljómligu kreftunum og teirra rørslum, sum hava stórri tydning enn innihaldið". Franskmenn rópa hesa stevnu la poésie pure, t.e. "reinan skaldskap". Tað åhugaverda við hesi poetikkini er, at hon er so kompleks og hýsir stórum mót- setningum. Eitt nú verður í henni ratio, tann logiski tankin, brúktur til miðvíst at skapa sín káma og uttan-rationella mót- setning — musikkin, tann málsliga ljómin, sum — í sínum mest fullfíggjaða skapi — ikki merkir ella umboðar nakað, men bara tíðindablaðið Til seinast kunnu vit kanska spyrja: hvussu við Poe og okkara fjarskotna oyggjalandi? Poe var ikki sørt av einum íspegli, og fyri fyrst fari eg, smittaður av evni mínum, at minna á, at lærarin hjá Poe í klassískum málum á University of Virginia var bretin George Long. Hvat liggur beinari fyri fótunum enn at hugsa sær, at abbasonur og navni henda George — Georg Long — kom til Føroya og fekk arbeiði sum setari á Dimmalætting, og at sonur hansara, Rikard, á henda hátt arvaði langabbans áhuga fyri sínum evnaliga næmingi. Tíverri er ikki annað hald í hesi søgu, enn at hesin lærarin hjá Poe veru- liga æt George Long, og at hann undir- vísti á University of Virginia árini 1825- 28. Og so eisini sjálvsagt tað, at føroyski yrkjarin Rikard Long — ein maður við europeiskum mentunarførningi — var kunnugur vid skaldskapin hjá Edgar Poe. Vit kunnu leggja aftrat hesum, at ein av søgunum hjá Poe — A Descent into the Maelstrøm — varð prentað sum fram- haldssøga í Dimmalætting — á donskum sjálvsagt, har hevði hon heitið "I Malstrómmen" — frá 21. juni 1911, saman við einum stuttum inngangi um høvundin. Hetta er fyrstu ferð, eg veit um, at Poe hevur verið umrøddur — og cin sega hjá honum verið prentað — í einum føroysk- um blað. Blaðstjóri á Dimmalætting um hetta mundið var Oluf Skaalum. Lat meg leggja aftrat hesum, at tann føroyingur, sum í nýggjari tíð hevur víst Poe mest á- huga, er góði vinur mín Heri Smith. Heri er undangongumaður á tann hátt, at hann helst var tann fyrsti, sum las og týddi eina søgu eftir Poe fyri Utvarp Føroya. Hetta var sama søga, sum eg nevndi í áðni — Heri rópti hana "Hin loyndarfulli mal- streymurin" — hon varð lisin upp í Útvarpi Føroya fyrst í sekstiårunum. Tann føroyski yrkjarin, sum er næst skyldur við Poe, er kortini sjálvandi Janus Djurhuus. Ein skuldi ud, tå ein hugsar um lívið hjá Janusi sum heild, at hann hevur livað við ti endamáli at gera til veruleika tað franska hugtakið le poéte maudit, sum eina mest verður sett í sam- band við Poe: skaldið, sum er útihýst úr og avsagt av samfelagnum. Fyrstu ferð eg veit um, at Janus beinleiðis vísir, at hann hevur lisið Poe, er í december mánað 1910. Janus hevði um hetta mundið verið Franski yrkjarin Charles Baudelaire rýddi Poe til franskt og gjørdi hann gitnan í Europa uppi ul skrivliga prévtøku í løgfrødi, og hann kendi seg vónbrotnan av úrsliunum. Tann 2. december 1910 skrivar hann heim til konu sína, sum um hetta mundið var lærarinda á Viðareiði: "Nú styttast dagarnir og sum sjálvt hitt vónleysa tung- sinn kennst December, the bleak december. Tann sum sat í náðum og friði heima í tíni hugnaligu stovu". Henda orðagreipan — the bleak december — hevur Janus úr øðrum ørindi í yrkingini The Raven — á føroyskum Gorpurin ella Ravnurin — eftir Poe. Sløk fýra ár seinni, tann 14. august 1914 — staddur í Keyp- mannahavn, arbeiðsleysur og illa fyri, nú kríggið var brostið á skrivar Janus soleiðis til konu sína: Ikki var tað okkum báðum av gudum givið at tala nærmari saman um sam- felagsviðurskifti — har valdar hin æv- iga tógn — og ikki gerst heldur neyðugt at skriva hvønnsmannstidindi, hartil eru blóð, slatur og annað mannatos Tó er altíð mín hugsan hjá tær og Hjórdis og í villum harmi slær mítt hjarta — as the scorial rivers that roll, groaning down the mountains. Tann vulkanska vendingin scorial rivers — áir við gosmyrju — er tíkin úr yrkingini Ulalume eftir Poe, um ein mann, sum størstu sinnisrørslu, leitar upp grøvina hjá deyðu unnustu síni. Vit vita, at Janu líkasum fyrimynd hansara, sviin Gustaí Frødin ctiaði at týða hesa yrkin at hann gavst staðir Oktober kundi nevnt h it Ba laire, tå hann var i al ganga av v í síni neyð ákalla POC Og an milijumgonsumar Ha sen sín og Gud. Tað er hugvek; ara mætas YyrKjar: 1 Sinum GOÐN sum em SKIÐDFOLN KTØKU SK i VIKH arnar hjá Poe sum vóru tær rekatr; livsins gjáivuta I Í december 1930 kom The Raven Janusar umseiin á prer løroysku Innihaldið í yrkingini er einfalt. Ein m ur situr einsamaliur eina iiivedursnåt nivdur av sorg um Sina devðu, vør! usiu, tå ein ravnur flýgur im æri at siga eitt orð: Neverm ongantíð aftur". Hetta sakieysa orðið spakuliga í mansins huga emblematiska tydning: tað verður til eina næstan mes andi áminning um hansara Øbøtiliga mi Eg tori illa her at Janusar týðing. síggja, at hon hevur bæði fyrimu: meta um góðskur Fyribils haldi eg n Star LT tub:ot „ veikleikar. Hon tykist í stóðum ov les g ogjørna gjør 1 Ci ur InSÐIr€rd vanitga m Ii ir lstarfålk. Hetta er mynd eftir Harr | krimisøguna »Gåtan um Mar) lagið, Janus hevur funnið: "eingi ráð", munandi betri enn tað niðurlag, eitt nú danski umsetarin Otto Rung brúkar. Eis- ini haldi eg, at tá hugsað verður um, hvussu ómetaliga trupul henda uppgávan må hava verið, hevur føroyska týðingin ein sjáldsaman lættleika yvir sær. Yrkj- arin má hava verið væl fyri skapanarliga, tá hann greiddi sína uppgávu. Seinasta ørindi hjá Janusi ljóðar soleiðis: Gorpur ruggar, aldri flytur, enn hann situr, enn hann situr, har hann kjósaði sær sessin, marmormynd av Pallas á - sum tá gastur durvar, droymir, eygnabrá hans ræðslu goymir, lampuljósið um hann floymir, festir skuggan gólvið á, og eg veit, at til at lyfta lund mær hesum skugga frá loyvast, loyvast — eingi ráð. Vit venda nú aftur ul Poe. Hansara sein- astu ár vóru honum tung, trupul og fløkt. Sum nevnt doyði kona hansara, Virginia, av tuberklum tann 30. januar 1847. Hetta tók honum so fast, at hann ongantíð for- vann tað aftur. Sorgin gjørdi, at hann fall til drykkjuskap, og við tað at hann hevði eitt viðfótt drykkjulyndi, gjørdust herð- indini honum drúgv og heilsu hansara mein. Tað er kortini týðiligt, at hann bardist manniliga móti sínum ónollum, arbeiddi hart vidhvørt og eitt skifti var limur í einum fráhaldsfelag. Samsýningar til yrkjarar vóru smáar tá á døgum og tl- vildarligar. Tað var tí vanligt at lata yrkj- arar fáa almenn størv, so teir kundu breydføda seg. Men Poe hevði við sínum hvassa og stundum óreina kritiska penni fingið sær so nógvar fíggindar, at fá fólk vóru eftir til at stuðla og hjálpa honum. Í sambandi við at Poe á heysti 1849 ætlaði sær at giftast uppaftur, gjørdi hann eina ferð úr Richmond — hann ætlaði sær til New York. Á ferðini hvarv hann og var burtur í fimm dagar. Tann 3. oktober fekk Dr. J.E. Snodgrass, gin vinmaður hjá Poe í Baltimore, hetta brævið frá einum prentara: Ein maður, illa tiltýggjaður, er staddur í Ryans's 4th Ward Polls, hann gongur undir navninum Edgar A. Poe og sýn- ist at vera í stórari neyð, og hann sig- ur, at hann kennir teg, og eg kann vissa teg um, at hann hevur brúk fyri hjálp alt fyri eit! hanr år bæ ræddur das 4 1 $ + »g raKTi- at hai LH KOM illa íyri Hann doy“ Wasiungion Col ge Hospi- tal tann 7. oktober 1849 klokkan fimm ry hvorover um morgun I I lry P > um ta nundið Po hvar % var val att VTi > i 1ØF un TVIUSÍISKU n ry horlni Cr vandi fiogv:12 sum ikki trúði upp á framburð oe helt lítð um fólkaræðistank - Sk lagar sum rukka hjá em: kem ymerikonskun 4 sa 5 Baudk ) lík 8 $ k Sjá å OF SKjú im S IKAT ANDA sínum v ; lann IKKI MEIra var gonguiørur. 0