mikudagur 21. oktober 1992síða 10

Gransking og hægri útbúgving i Førovum? Hvørja ferð ein vísindamaður ella ein serkønur í vinnulívnum fer úr starvi, missa vit ikki bert vitan, men eisini fórleikan at seta seg inn í nýggjari vitan, sum kemur uttan eftir. Serliga fer hetta at merkjast um niðurskurðurin rakar Fróðskaparsetrið skrivar Arne Nørrevang, granskari og leiðari av BIO-farprojektinum. Hann heldur, at hava vit ikki gransking í Fóroyum, so verða vit eftirbátar. Eg lurtaði eftir hólm- gonguni millum Bush og Clinton. Báðir vóru á einum máli um, at undir- vísingarverkið skuldi stimbrast, nú ringar tíðir eisini hava rakt heimsins ríkastu tjóð. Yvirhøvur hoyrir og sær ein ferð efur ferð, at lond, ið koma í kreppu, royna at varðveita og helst út- byggja síni undirvísing- arverk. Hugsjónirnar aftanfyri hetta eru, at heimurin — í hvussu so er Vesturheim- urin — stendur í einari broytingartíð, har ídnað- arsamfelagið meira verð- ur eitt tøkni- og samskift- issamfelag (kommunika- tionssamfund), sjålvt um tað itøkiliga — úrtókan — framvegis verður fram- leiðslan. (Føroyar hava klárað seg hampuliga væl, og stýrisskipanir til virki, elektroniskar snell- ur og vindmyllur eru dómi um øki, har væl hevur verið fylgt við). Menningin av hesum >nýggja< samfelagum er so tengd at tøkni og náttúruvísindum, og gongur so skjótt, at um ikki borgararnir í landin- um eru væl útbúnir, verð- ur landið — Føroyar ella eitt hvort annað land — afturútsiglt í altjóða hópi. Samstundis verður dentur lagdur á, at saman við fyrireiking til tað tøkni- og samskifus- styrda samfelagið eiga ikki hugvísindini at verða gloymd, tí landsins ser- merki: mål, søga, ment- an, samfelagsfrødi og mangt annað meira Øi- tøkiligt eru grundarlagið undir sjálvum samfelag- num — fólksins >identi- teti<. Framkomna tøkni- og samskiftissamfelagið set- ir stór krøv til tey sum skulu lofta rákum úr út- heiminum og umseta hesi til landsins tørv. Tørvur- in er, at tað nýggjasta sum skjótast fær ávirkan á virki, skúlar og undir- vising. Krøvini til hesi fólkini eru, at tey duga fremmand mál so væl, at tey kunnu lesa tekniskar og vísindaligar greinir, at tey hava ognað sær tað á- stødi, sum er neyðugt fyri at skilja tað tekniska- vísindaliga málið í grein- unum, og at tey kunnu »umseta« tað lisna til tey sermerktu viðurskifti, ið ráða í landinum. Í einum undirvísingar- verki — frå barnagarði ul fróðskaparsetur — vil tað altid vera so, at kunnleiki — vitan — forplantar seg gjøgnum verkið. Vit hava ein fólka- skúla, sum støðugt verð- ur dagførdur við broyt- ingum i lestrarætlanun- um, og víðari útbúgving- ar sum studentaskúla og HF, ið geva atgongd til | lestur á hægsta stig. Støðugt fleiri fara tann vegin og lesa víðari á lærdum háskúlum bæði innan tøkni, náttúruvís- indi og hugvísindi. Hetta er í samsvar við, at alt størri vitan krevst fyri at fólk verða før fyri at taka lut í menningini av sam- felagsins almenna stødi. Nógvir skúlar eru, ið fyrireika til ymisk virk- semi, eitt nú tekniskir ' Skúlar, handilsskúlar, i fiskivinnuskúlar o.s.fr. Fólk á Fróðskaparsetrin- um og gørum víðarigang- andi skúlum eru sett at fylgja við í gongdini á teirra oki og lata hesar kunnieikar til tey lesandi og til aðrar lærustovnar, til samfelagið sum heild. Í hesum sambandi kann endurútbúgvingin av fólkaskúlalærarum verða nevnd. Partur av henni er, at lærarar frá fróð- skaparsetrinum og granskingarstovnum greiða frá nýggjastu gongdini innan teirra ser- øki, ul dømis mål, veður- lag, havfrødi, livfrødi, teldutøkni og mangt ann- að. Kvettir tú av >í erva«, verða stórri krøv sett til hinar læraramar, kanska stórri enn teir hava tíð og orku at lúka, tí eisini teir | hava eitt í sjálvum sær | krevjandi dagligt arbeiði. Alt ov ofta hava vit sæð, at útlendskir stovnar hava verið kallaðir inn at gera kanningar og frá- greiðingar um føroysk viðurskifti, ið vóru ætl- aðar til at seta ymiskt i verk í Føroyum, og har álitini vístu seg at vera 6- hóskandi, tí útlendingar- nir høvdu hvørki servitan um tey sermerktu vidur- skiftini å sjålvum rann- sóknargkinum ella um føroysk samfelagsvidur- skifti i vidastu merking. Eitt dømi er frågreidingin um Skålafjørdin, sum føroysk visindaf6lk av Heilsufrødiligu Starv- stovuni, Fiskirannsóknar- stovuni og Náttúrugripa- savninum nú hava gjørt umaftur. Skal onkur verkætlan setast í verk í Føroyum eru drúgvar forkanningar ofta neyðugar. Í nógvum førum er ikki hóskandi beinleiðis at kopiera úr vørum londum, og holl á- stødilig vitan og hugflog — fantasi — eru neyðug til tess at tillaga verkætlan- ina til føroyskt um- hvørvi. er S0Salurin að Fróðskaparsetrið er lærdur háskúli, sjónarmið Hetta er sjálvandi gald- andi á øllum økjum. Røddir úr landsstyrin- um hava mælt til at av- taka partar av undirvis- ingarverkinum, einamest á teimum økjum, har út- búgving líka væl kann fara fram í útlondum. Har til er at siga, at øll undirvísing í prinsippin- um kann fara av landin- um, tí óivað eru øll sløg av skúlum og lærustovn- um líka góð í hinum londunum. Hverjar út- búgvingar skulu veljast burtur úr? Um lærustovnar ella partar av teimum verða niðurlagdir, er ætlanin væl eisini, at lærararnir Skulu sigast úr starvi. Hetta fer at merkja, at serkunnleikin, sum hesir lærarar — hvor í sínum lagi — hava ognað sær, eisini fer av landinum, tí líknandi størv finnast ikki her. Hvørja ferð ein vís- indamaður ella ein ser- kønur í vinnulivinum fer år starvi, missa vit ikki bert vitan, men eisini før- leikan at seta seg inn i nýggjari vitan, sum kem- ur uttan eftir. Serliga fer hetta at merkjast um nið- urskurðurin rakar Fróð- skaparsetrið. Fróðskaparsetrið er lærdur háskúli, viður- kendur sum verandi javn- bjóðis Københavns Uni- versitet og universitetum í hinum Norðurlondun- um. Tað merkir, at lærarar- nir har skulu undirvísa og granska. Í hesum liggur, at teirra arbeiði er at fylgja við í gransking um allan heimin fyri at kunna bera víðari til tey lesandi — tvs. at dagføra undirvisingina. Hetta kunnu tey bert gera vid sjålvir at granska. Vitan og yvirlit vil fara vid teimum. Teirra visinda- liga arbeidi er aloftast kanningar av almennum åhuga, eitt nå vedurkann- ingar, streymkanningar, kostkanningar og kann- ingar av geislavirkni, fyri at taka dómi úr náttúru- vísindini. Ur hugvísind- unum kunnu minst líka nógv dómi verða nevnd. Ofta verður lítið hugs- að um granskingina. Hvat hevur hon at týða fyri samfelagi. Ofta erhoyrt um fílabeinstorn- ið — og kanska hava granskararnir ikki dugað nóg væl at leggja teirra arbeiði alment fram. Men eitt er vist: Um vit ikki hava gransking í Føroy- um, verða vit eftirbátar. Fáa vit sjey soltin ár, er stórur vandin fyri, at bæði vitanin og dugurin at ogna sær vitan úr teim primeru keldunum hvørva. Við hesum verð- ur sipað til, at vitan fyrst verður kunngjørd sum visindaligar greinir, sum tú skalt hava lært at seta teg inn í. Alt hetta er einki gðr- vísi enn í vinnulívinum. Um tey mest ídnu og dugnaligu fólkini, ið hava lært åstødi og gjørt drúgvar royndir, fara, so vita øll, hvat fer at henda við virkseminum í øllum Nr. 200 — 20. oktober 1992 se KA viðurkendur sum verandi javnbjóðis universitetum í hinum Norðurlondunum. Hann hevur gjórt stóran týdning fyri framtíðina hjá fóroyingum heldur Arne Nørrevang landinum. Longu nú verður tosað um, at tey mest >dynam- isku« fólkini ætla sær av landinum, tí tey ikki kunnu nýta vitan og hug- flog í einum uppsteðg- aðum samfelagi. Vit ynskja okkum eitt samfelag, líkt teimum í londunum kring okkum, og tíðirnar eru ikki so, at hvør maður dugir alt. Samfelagið — ella heldur uppgávurnar hjá teim einstøku í samfelagnum — eru býttar upp, og hvørt starv krevur sína útbúgv- ing, stutta ella langa. H i $ z i] F