týsdagur 15. desember 1992síða 14

Síða 14 Nr. 239 — 15. DESEMBER 1992 | Tíðindablaðið ED Grundleggjandi broyting i bygnaðinum neyðug Tað er ógvuliga tydningarmikid, at vit taka stóðu til spurningin um framtíðar - bygnaðin. Tvs. at vit skulu taka stóðu til um vit eru nóg vaksin til at taka sti g til at klårleggja okkara kompetancu, og síðani sjålvi taka ábyrgd av tí gongd í sam- felagnum, sum galdandi skipan loyvir skrivar Guðrun Rógvadóttir stdu. scient. pol. í tí næsta innlegginum vit prenta frá einum tjakfundi í Árhus herfyri. Í hesi greinarødini frá les indi i Århus, vil mítt ískoyti I kjakið vera við bakgrund í nínum lesnaði innan polit- ka fréði. Meðan Ólavur regersen í tí fyrstu greimir egði dent á itøkilig uppskot, im kundu betra um lands iskapin, fari eg haraftur ot at seta s er DrOytingar, Qlavur tosar m, forsvarliga kunnu bygg ist á ein bygnað, sum hevur »yvt okkara samfelag út í ina so álvarsliga búskapar- ga støðu áðrenn stødan bleiv mett nóg álvarslig til at iðganga støðuna. Mín viðgerð av evninum verður tí grundað á spurning- in um broyting í tí grund- leggjandi bygnaðinum. Her verður hugt nærri at verandi stýrisskipan — kann tað hugs- ast at sjálvur bygnaðurin hevur verið við til at loyvt tí skeivu gongdini, og um so er — kann tað hugsast, at broyt- ingar á skinum kundu ført til at líknandi trupulleikar í framtíðini verða vidgjørdir fyrr í processini, soleiðis at potentiellar kreppur kunnu avmarkast ella í besta føri sleppast undan. Avmarkad eynið Spurningurin um grundleggj- andi bygnað er í veruleikan- um ógvuliga umfatandi, og tí havi eg valt av markað meg til at leggja dent á tveir spurningar, sum eg haldi vera serliga týdningarmiklir í sambandi við stóðuna í dag, nevniliga spurningin um á- byrgd og spurningin um á- hugamál. Eisini loyvi eg mær at seta spurnartekin við verandi kontrolinstansir. Abyrgd — Spurningurin um for- mella ábyrgd mótvegis veruligum valdi. Við spurninginum um á- byrgd hugsi eg fyrst og fremst um forholdið millum formella ábyrgd og veruligt vald. Í hesum sambandi er mín tesa, at um tað var lætt- ari at plasera sína politisku ábyrgd av konkretum av- gerðum, vildi viðkomandi verið varligari við at tikið populerar avgerðir, sum meguliga ikki eru til landsins besta, av tí at ein visti at ein hefti fyri avgerðini bæði per- sónliga og politiskt. Her vil eg sláa fast, at endamálið ikki er at fólkið á henda hátt skal fáa at vita, um tað nú í veruleikanum var Per ella Pól, ein burdi bannað yvir — og heldur ikki at viðkomandi á sama hátt sum tann peruianski terroristleiðarin Guzman skal 1 Í vísast nakin í sjónvarpinum. Harafturímóti verður spurningurin settur fyri at fáa greiði á um ein útgreinan av | landsstýrismálum ikki kundi gjørt tað meira yvirkomiligt Í hjá tí einstaka landsstýris- manninum al selt seg inn í Í sim serumráði Ein møguligt loysn — 1) individuel åbyrgdar- | skipan | 2) uppdeilt embætisvald | Ein møguleiki i hesum sam- bandi kundi verid at broytt | verandi kollektivu åbyrgdar- skipan hjå landsstyrinum til eina individuella åbyrgdar- skipan hjå landsstyrinum til eina individuella åbyrgdar- skipan, sum t.d. er galdandi i | Danmark. Henda broyting kundi eisini blivid supplerad við einum meira uppdeildum embætisvaldi, soleiðis at ver- andi ladnsskrivstova bleiv deild upp í nakrar minni eindir, sum so hver í sær kundu rátt yvir eini stórri vitan á hver sínum øki. Henda skipan er t.d. galdandi í Grønlandi, har eg havi latið mær fortalt, at embætisvald er rættuliga kompetent. Longu nú hevur spurning- urin um placering av polit- iskan ábyrgd ført við sær, at ein lóg er komin í gildi um landsstýrismannaábyrgd. Lógin er tó so nýggj, at enn er ómeguligt at siga, um hon kemur at virka sum ætlað. Trupullelkar 1) Organisationskultur | Hví í verini skuldi hon ikki | tað, kundi ein spurt. Men tí- verri má ein viðganga, at | politiska verin ikki er so svert og hvít, at ein lógar- broyting — t.v.s. ein broyting í tí formella bygnaðinum — kann broyta vanligu gerand- isgongdina á politiskum stovnum. Ofta vísir tað seg nevni- liga, at tann vanliga gongdin á einum arbeiðsplássi er so fastgrógvin, at ein formel broyting í sjálvum sær ikki merir, at fólk knappliga byrja at hugsa ødrvisi. Hetta er ein spurningur um organisatiónskultur. Ein ann- ar trupul spurningur innan tann ikki svart/hvíta politiska heimin er, at tað afturat konsekvent lógligum og ólógligum avgerðum eisini finst ein sokallað grá zona, har spurningurin um avgerð- in er lóglig ella ei er ein tulk- ingarspurningur. 2) Manglandi javnvág millum løgting og landsstýri Ein annar stórur trupulleiki, | sum er grundaður á ófor- mellan bygnað og sum bein- leiðis setir spurningin um formella ábyrgd mótvegis veruligum valdi — sæst í spurninginum um hver ið veruliga tekur tær avgerðir, sum landsstýrið í seinasta nfari hevur ábyrgdina av in hugsar um mong veik< landsstýri við lutfals- liga óroyndum politikarum mótvegis einum løgtingi við nógvum gomlum rottum í politikki — kundi tað so ikki hugsast, at landsstýrið ofta bara virkaði sum eitt gummi- stempul fyri avgerðir, sum í veruleikanum longu vóru tiknar i løgtinginum. Her verdur fyrst og fremst hugs- ad um figgjarnevndina og fiskivinnunevndina har åvisir politikarar eisini hava havt persónlig vinnulig áhugamál og hvar stór vitan um evnið er savnað. Formel broyting fyrsta stig Hvussu kann henda javnvág so uppnáast? Eftir mínum tykki kundi eitt stig verið at latið landsstýrismenn hver í sær staðið til svars fyri hvør sínum umráði, soleiðis at eitt møguligt trýst frå løgtingin- um bleiv meira sjónligt og soleiðis syrgdi fyri at lands- stýrið ikki tordi at geva eftir fyri tysti úr løgtinginum. Samanumtikið er at siga, at hóast formellar avgerðir ikki altíð føra reellar broyt- ingar við sær og hóast av- gerðir eisini verða tiknar sum politiskur rossahandil — so eru hesar broytingar alika- væl einasta gongda leið til veruligar broytingar, og um tað samstundis verður hugs- að um hvussu óformellar av- gerðir verða tiknar, so kann henda bevístheit vera av- markandi í sjálvum sær. Áhugamál Valdømisspurningurin f spurninginum um åhuga- mál verður hugsað um tann klassiska føroyska trupul- leikan við landspolitikarum, sum hugsa lokalpolitiskt. Eftir mínum tykki er val- dømisspurningurin her tann mest átrokandi. Spurningurin er — kundu lokaláhugamál — LV.S. tú ein tunnil eg eina havn-pol. hugsast at av- markast við at alt landið bleiv eitt valdømi. Ja — er mítt boð, hóast eg eri samd í at ein slík skipan heldur ikki er uttan trupul- leikar. Tey, ið ikki meta eina slíka broyting føra við sær eina avmarking av lokalpoli- tikki á landsplani, halda, at vit soleiðis nærka okkum ov nógv ti amerkansku støduni, har politisku flokkarnir spæla ein ógvuliga avmark- aðan leiklut, meðan dentur fyrst og fremst verður lagdur á at velja ein frá sínum geo- grafiska umráði við tí náttúr- liga baktanka, at viðkomandi fer at røkja tíni áhugamál. Í fóroyskum samanhangi vildi hetta merkt, at um Før- oyar vóru eitt valdømi, vildu t.d. klaksvíkingar valt ein klaksvíking, líkamikið um viðkomandi var sambands- ella tjóðveldismaður, og har- við á sama hátt sum áður fekk uppfylt lokalpolitisk á- hugamál landspolitiskt. MEN — hóast eg saktans síggi henda trupulleika haldi eg tó ikki at hetta skal merkja, at vit líka so væl kunnu varðveita galdandi skipan. Fyrimunurin við einum samlaðum valdømi Har er eftir mínum tykki ein avgerandi munur, nevniliga at meðan lokaláhugamál í verandi skipan longu verða formulerað í floksfeløgunum úti um landið, koma valdu politikarar nú nærmast við einum mandati frá sínum valdømi, og hetta ber við sær, at fylgjandi samráðingar í løgtinginum orsakað av hesum vera ógvuliga óliði- ligar. Um talan var um eitt val- dømi, vildu hesi somu lokal- krøv ikki blivin sett fyrr enn í løgtinginum — og tá er við- komandi jú valdur inn og er tí ikki so sárur og kann her- við lættari vera við til at samráðast og taka avgerðir grundað á kompromis. Samstndis verða lands- politikarar ikki so bundnir av at uppfylla krøvini hjá einum ávísum umráði. T.d. kundi ein vágatingmaður undir eini slíkari skipan loyvt sær at argumenterað ímóti undir- sjóvartunnlinum av tí at hann á henda hátt kundi fingið undirtøku aðrastaðni í land- inum fyri hesi hugsan. Vit eru nokk samd um hvat til fyri stuttum hevði hent við einum vágapolitikara, sum undir verandi skipan vágaði sær at tosa ímóti tunnlin- Kontrolinstansir Í spurninginum um bygna kann ein eisini velja at fara enn djúpri. Hver hevur í allarseinasta enda ábyrgdina, um samfelagið er á tromini til at bróta saman? Svarið avhongur her av, um vit velja at hyggja at tí juridisku síðuni ella tí fólkarættsligu. Og nú eru vit nádd ógvuliga djúpt, tí hesin spurningurin er í veruleikanum tan sami, sum kom fram í sambandi við tulkingina av fólkaat- kvøduni á sinni. Tann óklár- heit, sum merkti tulkingina tá, sæst nú í heimastýrislóg- ini, sum er ógvuliga opin fyri tulking. Hver hevur so skyldina av hesi óklárheit. Lættast vildi nokk verið at sagt, at tað nokk einaferð enn hava verið danir, ið til egnan fyrimun hava lokkað føroyingar til eina heima- stýrislóg, ið var so opin for- mulerað, at teir til eina og hverja tíð kundu tulka lógina til egnan fyrimun. Men — spurningurin er, um ein ikki líka so væl, og nokk meira rættvíst, kundi vent spurn- inginum og spurt, um tað ikki møguliga vóru føroy- ingar sjálvir, sum vóru áhug- aðir í eini líg, sum var opin fyri tulking. Soleiðis kundu vit jú, tá ið væl stóð til, hildið fast í, at suverenitetur- in nærmast var óavmarkaður, men so skjótt vit fingu trupulleikar gjørt vart við, at danir høvdu ábyrgdina av okkum, og tí sjálvandi uttan at seta spurnartekin skuldu bjarga okkum í krepputíðum. Ein kemur knappliga í tankar um henda sama ser- føroyska góða dupultmoralin á einum lægri stødi í sam- bandi við ta eyðkendu privatkommunismuna í Før- oyum. Tú veitst — tá alt gongur strálandi og skipini tjena rúkandi, ja, tá eru vit kapitalistisk, so tað rungar eftir í og sjálvandi skal kapitalisturin hava vinning, og samfelagið sum soleiðis skal í hvussu so er ikki blanda seg. Men hvat var tað so, sum plagdi at henda, tá vinningurin knappliga bleiv vendir til undirskot? Tá kundi tað sjálvandi ikki loysa seg at halda fast í kapitalistisku normunum, tí tá merkir eitt slít undirskot privat tap sum eina sjálv- fylgju. Tí valdi ein at boyggja og vríggja lógirnar frá kapitalismu yvir í nakað kommunistiskt, har landið sjálvandi hefti fyri undir- skotinum — og tað var jú eis- ini landið, sum hevði garan- terað fyri lánunum. Nú kann ein so seta spurn- ingin >where's the beef!< Hvat.kann henda langa søgan nýtast til í sambandi við kontrolinstansir. Jú, mest av øllum til at siga, at vit mugu gera okkum greitt, um vit vilja hava greiðar reglur á gkinum ella ei. Eg meini als ikki at danir vildu sett seg upp ímóti hesum á nakra hátt, tí tað kann einans vera ein fyrimunur fyri teir, at | vita hvar teir hava okkum. Men áðrenn vit taka stóðu til hetta, mugu vit hugsa um, at klárari reglur samstundis | merkja stórri ábyrgd. Sjálv meini eg, at tað er djúpt ómoralskt at lata vera, og undir øllum umstødum haldi eg at ein og hvør skal vera klárur yvir, at óklárheitin á økinum øll árini hevur virkað sum eitt bjargingarnet fyri Føroyar og ikki sum okkum so væl dámar at framleggja tað — eitt úrslit av manipulatión frá einari danskari ekspertisu, sum royndi at halda føroyingum nirði við at gera eina heima- stýrislóg, sum kundi tulkast til egnan fyrimun. Um vit so velja klárari lógir og harvið stórri ábyrgd, hvussu kann hetta so førast út í lívið? Vit kunnu avgera at upprætta nakrar føroyskar kontrolinstansir, sum vit so eisini skulu geva veruligt vald. Áðrenn eg sigi nakað um hesar, fari eg stutt at hyggja at støduni á økinum >