mikudagur 9. desember 1992síða 12

Síða 12 Nr. 235 — 9. DESEMBER 1992 Framløga á kjakfundi i Århus: Førovingar mugu kenna sinar vinnuligu avmarkingar Føroyingafelagid i Århus hevði fund herfyri, har kjakast skuldi um støduna i Føroyum. Fundurin >gði upp til, at kjakast skuldi um framtíðina, widur enn keglast um, hver hevur ábyrgdina av í stóðu, føroyingar eru í. ndirritaði valdi so at 'sa um støðuna, sæð frá num uttanríkishandils ónarmiði, tvs. hvussu kunnu vit økja okkara samhandil við útlandið, ð ú fyri eyga at skapa mein arbeiði i Føroyum g samstundis fáa inntøk- ir inn í landið við útflutn- 1g1 av vørum g fari at taka útgangs inkt i tí stóðu, føroying- r eru i i dag, og sidan koma við uppskou um, vussu vit kunnu koma Jari og broyta støduna tað betra. yri mær at síggja eru nakrir grundleggjandi trupulleikar i Føroyum, im forða fyri, at samfe- agið yvirhóvur kemur víðari, figgjarliga sæð. Í ti fylgjandi skal eg stutt og generelt koma inn á nakr- ar høvudstrupulleikar, so- leiðis sum eg síggi teir: 1. Trupulleiki Vit fáa alt ov lítið av fiski upp av okkara grunnum. Eini 80.000 tons verður mett at vit kunnu fáa í ár, og hetta er alt ov lítið til at fíggja øll tey skip og virki, sum eru tengd at fiskivinnuni. Arbeiðsloysi er fylgjan av hesum, og tá útflutningsinntókurnar til samfelagið aleina stava frá fiskivinnuni, er torført hjá samfelagnum at bera útreiðslurnar av hesum ar- heidsloysi. 2. Trupulleiki Fiskifrødingar meta, at fiskastovnarnir fara ikki at vaksa fyrr enn um eini 3-5 ár. Tástani fara hesir stovnar at geva tað av sær, sum teir góvu fyri einum 3-4 árum síðani, tvs. umleið 100-130 tús- und tons. So um vit skulu dúa upp á hesar stovnar aleina, so vil arbeiðsloysi standa við í fleiri ár fram. Sjálvandi kunnu vit seta okkara vón til, at vit fáa kvotur og sleppa at fiska hjá ødrum londum, men í løtuni er lítið, ið talar fyri hesum. 3. Trupulleiki Hyggja vit at framleiðsl- uni á landi, so eru vit verðinsmeistarar í at framleiða blokk, tvs. hålvfabrikata til aðrar at víðariframleiða. Flaka- virkini fáa góða urtøku og vinning burtur úr hesi framleiðslu, og tað er gott. Trupulleikin er bert, at framleiðslan er ikki ser- iga virðisskapandi og arumframt skapar henda 'lokkframleiðsla ikki ógv arbeiðspláss. Sostatt arbeiðsloysið ikki inka við hesi iðslu. fram- 4. Trupulleiki toyndir eru gjørdar við at iflyta fisk við ú fyri ga ai víðari framleiða 'g góðska ul liðugvoru. vien tað tykist, sum um 10gvir trupulleikar eru knýtur at hesum að byrjar við trupul- leikum við at keypa tann rætta fiskin, og tá fiskurin er komin til landið, er tor- ført at fáa hann uiðnaðan, so góðskan kann varðveit- ast. Í sjálvari framleiðsl- uni eru trupulleikar, bæði við årtøku og við at fáa eitt skiftisavlop, ella vinn- ing, soleiðis at tað kann loysa seg hjá flakavirkin- um at fara undir fram- leiðsluna. Fylgjan er, at nógv flakavirki als ikki fáast við at góðska inn- fluttan fisk. Harumframt eru eisini trupulleikar við at selja lidugvøruna, tí Fiskasølan skal kappast vid masto- dontar å Europeiska marknadinum, so sum Findus, Igloo 0.2., og hes- ir hava eyðsæð meiri pen- ing til marknadarføring enn Fiskasølan. Harum-. | framt eru keypararnir sera kræsnir, tá fiskurin er dupultfrystur. So vítt eg havi skilt, so verður mett, at henda framleiðsla einans kann gerast eitt ískoyti ul blokkframleiðsluna, tvs., at tá virki ikki framleiðir blokk, so verður liðug- voru framleiðslan sett í gongd. Sostatt vil arbeiðs- megin flytast frá blokk- framleiðsluni til liðug- voru framleiðsluna, og ar- beiðsloysið í samfelag- num vil ikki minka stór- vegis. 5. Trupulleiki Tað hevur sina åvirkan, at føroyingar hava fåar royndir av sokallaðari ídnaðarframleiðslu, bæði hvat viðvíkur fiskavgrum og øðrum vørum, sum einki hava við fisk at gera. Vit hava ov fáar royndir við, hvussu vit fáa eina effektiva framleiðslu av vørum, sum krevja relativt stóra viðgerð. Higartil hava royndirnar | víst, at vinningurin er lítil | og harvið er eisini minni peningur til vørumenn- ingina, ella forskning, sum er grundarlagið fyri framhaldandi at vera kappingariørur innan idn- a0arvørur. 5. Trupulleiki Vit hava rættuliga av- markadar ressourcir innan søluliðið. Sjålvt Fiskasøl- an setir seg ikki føra fyrr stórum marknaðarfgrings- tiltøkum í útløndum, fyri ikki at tala um smærri | virkir, sum neyvan hava | ráð til ein sølumann við | fullari løn. Ti er eisini | mest náttúrligt, at venda | sær móti marknaðum, har | keypararnir eru fáir og | stórir, eins og stødan er við blokksøluni. Hetta merkir eisini, at vørurnar typiskt verða víðari fram- leiddar í keyparalondun- um. Og aftur vidførir hetta, at minni verður til arbeidsførar hendur í Før- oyum. 7. Trupulleiki Vit hava sera avmarkaðar møguleikar at gera nyi- løgur í vinnuna, av tí at føroyskir figgjarstovnar ikki seta seg føran fyri at lata pening til størri iløg- ur. Tað mesta av vinnu- | lívinum fer í hesum døg- um á heysin, og torført er | at síggja, hvussu hetta vinnulív kann endurreis- ast við fóroyskari fígging. Enn einaferð vidførir hetta, at arbeiðsloysið | framhaldandi verður høgt. Aftan á at hava staðfest hesar trupulleikar, kann ein tí spyrja, um tað yvir- høvur kann gerast nakað fyri at bøta um støduna í Føroyum? Tað meti eg at vit kunnu. Men tað er av- gerandi, at vit duga at síggja okkara avmarking- ar, ella >begrænsinger< um ein vil. Vit mugu til- laga okkara vinnu eftir teimum fyritreytum, sum deils eru settar av okkara stødd og orku, og deils tí útheimi, sum skal keypa okkara vørur. Hartil skulu okkara framtíðarætlanir strekkja seg longri enn til fyrstkomandi løgtingsval. Eg meti ti, at vit skulu hava ein vinnubygnað, ) sum tekur hædd fyri teim avmarkingum, vit liva undir. Harumframt skal vinnubygningurin megna at minka munandi um ar- beiðsloysið, m.a. við økt- um útflutningi av vørum. | Hesin vinnubygnaður | kann setast upp í trimum | punktum. 1) Vit skulu hava eina fiskivinnu, sum primert skal liva av blokkfram- leiðslu, og sekundert liva av vidarifram- leidslu av innkeyptum frystum fiski. Harum- framt skal so leitast eftir fiskimøguleikum í øðrum londum. Eisini eru tað inntøkumøgu- leikar í at útflyta okk- ara know-how innan fiskivinnu til onnur lond gjøgnum Joint | Venture, her hugsi eg serliga um Eystanlond- ini. Í vinnubygnaðinum skulu vit framleiða | verur til útflutnings, bæði góðskaðar fiska- | — vørur og aðrar vørur, men har vit í stóran mun sleppa undan at fíggja dýra marknaðar- føring og har vit sleppa undan útreiðslum til | kanning og royndir av nýggjum vørum og framleiðsluháttum. 3) Vit skulu hava ein vinnubygnað, har vit fáa fíggjað nyiløgur í føroyska vinnulívið av figgjarstovnum uttan- fyri Føroyar Fyri at hesin vinnu- bygnadur kann uppnåast, skulu åvisar broytingar gerast í okkara núverandi vinnulívi. Fiskivinnusíðan í bygnaðinum er fyri ein part tann, hon er í dag. Men eg meti, at sjálvt um vit um 4-5 ár fáa 130 tús. tons av fiski upp á land, so vilja flakavirkini ikki økjast stórvegis í tali, tí framleiðslu kapasiteturin á hesum virkjum hevur verið alt ov stórur í nógv harrans ár. Virkini fara ivaleyst at finna út av, at fíggjarliga ber flakavinn- an seg best við eini helvt av teimum 20 virkjum, sum vóru fyri fáum árum síðani. Fyri at minka um ar- beiðsloysið er tí neyðugt við framleiðslu av gðrum | vørum enn fiskavgrum. Sostatt skulu føroyingar | innflyta råvørur, fram- Tíðindablaðið CSE | | | Ólavur Gregersen, stud. merc. skrivar | Sjónarmið | leiða burtur úr hesum, og síðan útflyta aftur. Higar- til hava føroyingar mett, at hetta letur seg ikki gera. Eg eri ósamdur í hesum. Tað eru tvær veruligar forðingar í Før- oyum fyri at vit ikki kunnu verða kappingar- førir við t.d. skandinavisk lond. Tað er orkan, ella el-prísirnir, og fraktkostn- aðurin. Hesar forðingar kunnu niðurbrótast við politiskari hjálp, t.d. við stuðli til fraktkostnaðin av útflutningsvørum. Lónarkostnaðurin er í | fleiri fórum tann sami ella lægri í Føroyum enn í øðrum nordurlondum, so har er eingin trupulleiki, so leingi vit skulu kappast við hesi lond. Ein annar trupulleiki, sum ofta verður havdur á lofti, er tann vánaligi effektiviteturin í føroysku framleidsluni. Hetta er eisini rætt, og hevur sinar orsøkir, sum eg nevndi fyrr. Men júst fyri at bøta um effektivitetin, her hugsi eg bæði um fram- leiðslutól og framleiðslu- hættir, er neyðugt við út- lendskari vitan, ella know-how. Henda má koma frá royndum út- lendskum framleiðarum, tá talan er um vørur, sum vit ongar royndir hava av, hvat antin tað er fiskavørur ella aðrar verur. Harumframt er neyðugt, at útlendingar fíggja marknadarføringina av teim vørum, sum venda sær til nógvar smáar keyparar, sokallaðar kon- sumentvørur. Hetta vil vid gðrum orðum siga, at útlendingar Skulu gera iløgur í før- oyska vinnulívið. Tað eru | | teir, sum skulu bera út- reiðslurnar til vørumenn- ing og marknaðarfóring, meðan føroyingar skulu framleiða verur og taka seg betaltan fyri tað. Vit blíva sostatt undirleve- randørar — tí tað hava vit ráð til og er innan fyri tær avmarkingar, vit sum vinnulívstjóð kunnu | megna. Harvið skulu vit so fáa arbeiðspláss í samfelag- num, sum fyri tað fyrsta ikki bara eru tengd at fiskivinnuni, og sum fyri tað næsta kunnu skapast við útlendskari fíggjan. Tann samlaði vinnu- bygnaðurin kann sostatt røkkast við at útlendskar vinnufyritøkur investera í framleiðsluvirki i Føroy- um, lata know-how innan framleidsluna og taka sær av marknadarføringini, umframt at føroyingar halda áfram við fiskivinn- uni sum higartil. Tað føroyska søluar- beiðið hvat viðvíkur sam- handli við útlandið skal tí umfata: — innan fiskivinnu: sólu til fáar og stórar keyparar. — Innan aðrar idnadar- verur og fiskivørur, sum vit ikki megna at fram- leiða effektivt nokk í dag: Sannføra útlendingar um ágóðan við at gera í- løgur í Føroyum. Spurningurin er so: Hvi i allari víðu verð skulu út- lendingar gera iløgur í einum falittbúgvi sum Føroyum??? Men tað er soleiðis við virkjum og iløgum, at tær leita hagar, tær trívast best fíggjar- liga. Ti er neyðugt, at før- 5