leygardagur 23. januar 1993síða 13

Tíðindablaðið CS! Grønhøvdi? Føroyingar hava í mong harrans år kravt og biðið um, at føroyskir staðanavnaformar og -stavimátar verða respekteraðir. Men nú eru teir so sjálvir farnir at spæla sær við at brongla og uppfinna nøvn víða hvar í Verðini, skrivar Rolf Guttesen í hesum Sjónarmiði So langt eg kann minnast, hava føroyingar gramt seg um, at summi stadanøvn á Føroyakortinum, sum Geodætisk Institut (nå eitur tað Kort- og matrik elstyrelsen) í Keyp- mannahavn gav út, høvdu danskan form ella vóru stavað á donskum, sum summi søgdu Nu hava kortini tey topografisku kortini 1:20.000 sum, Kort- og Matrikelstyrelsen er farin undir, bert tey føroysku stadanøvnini. Teir hava lurtað eftir føroyskum ráðum, og givið staða- nøvnunum tann form og stavimåta, sum verður brúktur í Føroyum Hetta er eisini tað prin- CIPp, sum vinnur fram millum geografar, karto- grafar og forløg, sum geva út kort og atlass. Tað sær man í Ld. donsk um, svenskum, eingilsk- um, amerikanskum at- lassum. Tó er íslendingar enn herviligir at av- brongla stadanøvn um all- an heim. Vanligt er at skilja mill- um tveir formar, tá tað snýr seg sum stadanøvn í ødrum londum. Geograf isk stadanøvn stavast og hava tann formin, sum íbúgvamir í landinum brúka. Í Danmark eitur høvudsstadurin Køben havn tey sokalladu konven Hin formurin eru tionellu stadanøvnini Føroyingar siga sum oft ast (konvenuonelt) Keyp mannahavn um sama by tí hann hevur verið kend ur og vitjaður av 19r0y ingum í fleiri hundrað ár Harumframt er tann upp runaligi danski formurin Kjøbmannehavn, vard veittur i ti føroyska stavi målanum Á sama hátt eru ter upprunaligu gomlu form arnir í nógvum føroyskum staðangvnum varðveittur í tí danska forminum, sum nú er åtruddadur av kort unum. Hósvík kemur av pórsvík, og stavaðist í danska forminum Thors vig, sum líkist tí uppruna liga forminum nógv meira enn tann nútíðar føroyski Áðrenn »støtid« kom inn í føroyskt, úttalaðust Gjógv og Sjógv soleiðis, sum tey skrivadust á donskum: G vV Or SK Fann gamli, upprun ” formurin er var danska skrivimátanum Lond, s í øldir hava så } Sætt ha i ut hjálond [nu Frankaríki, Spania omu grund nogv KONV tionel stål » r Í r MINGYÐN 1 era máli. Førovingar hava av mir Y rt + góðum grundum bert hetil Í t …" I r r ' ' fá. Flest eru landanøv i so Keypmannahavr Mangt bendir nú á. at lørovingåar, sum nu eru farnir at utgeva kort, at lass og leksikon, hava valt ta íslendsku leiðina. Tó, ikki eru tað »føroyingar«, men ein neynd á Debesar rød, sum uppfinnur og dikterar, hvat ið er rætt og skeivt. Og tað vísir seg sum bæði blaðfólk og for- løg ikki tora annað enn at brúka hesi nýggju upp- finnilsini Tad vísir seg m.a. á ein- um nýggjum koru, sum vísir havgkið rundan um Føroyar, útgivið av Før- oya Skúlabókagrunni í inny Thomsen gu í Sosialinum rtyr tå hvat galið NØ t kum - ' * KÍ av TISKi 1 enn 10X la áð n Í H Þ k { SKUIU ik i g nýggj upp ni h Last ” ÁÁ UN Í Í 11) 4 ppslagsbók (barna ksik i tey kalla A trúði í mínar Í it bert I var 4 14 4 | 1 á Liv had på ii > LÆ vicI tl sum Í Íska Orðabókin hevur ir * A tt atlræotoroaDOK ICKSI kon o mundi valið hjá uppfinnarunum vera lætt Staðangvn í allari Verðini | skulu nú stavast á før YSKUM, summi enntá | umsetast ella bronglast til føroyskt, so at bert (summur) føroyingar skilja. Tað vakra landið Chile í Suðuramerka, har spanskt er høvuds- og umsiungarmål, skal nu å føroyskum stavast Kili Saman við Tjekko slovakínum. Tað skal > 23. JANUAR 1993 Síða 13 r Sjonarmid stavast Kekkoslovak id I i på Ljótu, óhóskandi og 0 praku kt. Hví so ikki stava Tjørnuvik søoleið Kjødnuvik? (Tað gjørði Svabo á sinni Vern er, at hetta I aralyndið hevur gjøgnum trim fad UUMIM át Summi staða nøvn í fren fum lond Mark » ry 'r Im verða umsett í ax af verue Í YW há j etta Gro hi. Hetta r bert eitt dø Rætt er 4 * ' at verde á sponsk i ;* ki »K i í h | rønt, og cabo kemur a tu latinska caput, sum merkir høvd. Men hví umseta fremmand taða nøvn við cabo, cape cila kap? Øll stadanøvn hava ein serligan tydning, og kundu í prinsippinum ver ið umsett. Hevdi tað verið gjørt, so var ein båbilskur forvirringur í Verðini Einasta pnncippið, sum eg dugi at síggja í »før oysku< royndunum, er tað, at soleiðis gera ís lendingar. Til dømis í Í hø i i Þ KOÐMSOK 7 Au HLAk 3 i IKT høvdar« í agx mM Á í x Cap á N 4 ryr På KADD K i » - i kki Nor øvda í » i aðra al V i at 40k IKK grov m før ku h rå Ki vast I (Mil g NEKKOSÍOVAK tur Tékkoslovakia Feroymgar hava í m hårrans ár kravt og bíðið um, at lørovskir staða navnalormar og -slavi mátar verða respekteraðir Men nú eru teir so sjálvír farnir at spæla sær vid bronglå og uppiinna nó viða hvar í Ve Ger móu ðrum. sí rdini leiðis sum tú vilt. at tes skulu gera mol lær 19. jan. 1993 Rolf Guttesen Geografisk Institut Keypmannahavn Amerikanskur heilsustovnur jåttad pengar: Føroysk børn kannast fyri kviksilvureitran Mánadagin klokkan 16 verður fundur í Veitsluhøllini á Landssjúkrahúsinum um eitrandi árin á nervalagið hjá fóroyksum børnum. Ein amerikanskur heilsustovnur hevur játtað pengar til kanningina. Í tíðarskeiðnum mars 1986 til desember 1987 vórðu flest allar konur, ið komu á sjúkrahúsini at eiga, bjóðaðar at luttaka í einari granskingarætlan, sum hevur til endamáls at kanna um samband er millum ta kviksilvurnegd sum feroysk bern verða fedd við og heilabúning- ina fyrstu árini. Luttekan var stór og vit fingu kann- að blóð úr nalvastrongi- num og samstundis kann- að hár frá mammunum í 1023 ferum. Kanningarúr- slitið sýndi, at miðalkvik- silvurnegdin hjá feroysk- um bernum er munandi hægri enn hjá bernum í grannalondum okkara Orsekin er fyrst og fremst kviksilvurinnihaldið Í grind. Tá bernini vóru ársgom- ul var kviksilvurnegdin í hári aftur kannað og sam stundis systrarnar 1 gjørdu heilsu Feroyum eina meting av heilsusteðu og búning. Hetta varð tó bert gjørt í økjum har heilsu systur virkaði. Kanningin av teimum ársgomlu gav onga ábending um at sam band er kviksilv urnøgd og buningarstig Fyri at koma til meira ålitandi nidurstødu varå ætlanin at børnini nillum eina kanna um 3 aldur, men hetta varð av betur ára ongum, ti varð tekur Í oktober 1992 fingu vit játtað frá heilsumyndugleikum í USA (National Institut of Health) ístaðin verður gjerligt at kanna peningur neyðugan pening soleiðis, at bernini um 7 ára aldur. Ætlanin er at kanna aðra helvtina av bernum í apríl, maí og juni 1993 og hina um somu tíð í 1994 Talan er um greiniliga heilsukanning, serliga av nervalagnum Eftir ætlan verður kann eina ná tað barni at Ii trim ingin av hverjum vara í 4 timar og er um hevuðspertum |. Barnalæknakanning verður Nicolinu sum tramd Sørensen lækna og Karl Wulff barnalækna 2. Neurofysi« giskar kanningar su Dr Morato og Dr. Yok« jama frå univer t giskar kanningar. sum Fróð Debes. sálarfreðing ger Nógv orka hevur verið løgd í at finna h« »skandi psykologiskar royndir. I] hesum arbeiði hava ser liga 3 amerikanskir neuro psykologar verið okkum hollir í ráðum Rick Letz, Þeir eru Dr Division of En vironmental and Gccupa tional Health, Emory Uni versity School of Public Health í Atlanta og Dr David Otto, University of North Carolina og Dr. Ro berta White, Department of Clinical Neuropsycholo- Medical 1 KK Y €lerans Boston Havn Við tað at he | ala køn folk 1 ar H øå Få t rotoXxiki gr fara 2 t hex at bjóða á gað faklolk t t dar øguiugt ett nd r i t alag t førovsk ørnut Philippe Grandjean, pro fessari og Fróði psy kologur vera eisini við + fundinum Á fundinum verður eis ini greitt frå granskingar ætlanini sum heild Pal Weihe yvirlækni