mikudagur 3. mars 1993síða 16

Vónin hjá Gorbatjov ið brast A vegnum ul minniliga fundin 1. des. 1989 á Malta millum Bush og Gorbatjov, steðgaði Gorbatjov í Ítalia, har hann sum kunnugt hitti pávan. Á einum fundi fyri vinnulívsfólk í Milano end- aði hann rødu sina við at siga: >Latum okkum seta krígsgudin Mars á fom- gripa-goymslu og byggja okkara framtíð á handils- gudin Merkur< Við hesum rámandi setn ingi segði Gorbatjov tað, sum allur heimurin setti sína vón ul í 1989/90. Trý ár eru farin og vit kunnu nú spyrja: Hvussu hevur búskaparliga og mentunarliga menningin í fyrrv. Sovjet og megin- partinum av Eystureuropu eydnast hesi árini. Svarið eru helst øll samd um: Knústa Sovjet og ikki minst Jugoslavia stiga i dag fram sum eitt ormaegg fult innan av oyðileggjandi tóðskap- arligum, mentunarligum og vinnuligum stórósemjum, og har poliusk kaos forðar fyri fremjan av skynsom- um neyðugum broyungum, ikki bert á ú búskaparliga, men eins nógv á øllum hin um samfelagsøkjunum Nógv bendir eisini á, at henda lýsing bert er byrjan im ul ema nógv stóri kreppu, ið liggur fyri framman. Fleiri av altjóða vísindaligu kanningar- stovnunum ma. World Watch Institute (Washing- ton), Club of Roma v.fl meta at hetta verdur at henda um år 2.000, kanska fyrr. Palleba og Pallebaski Búskaparliga líkist stødan í knústu kommunistisku/so- sialistisku londunum kanska ikki so líuð okkara stóðu í dag, og áðrenn farið verður víðari, kundi tað tí verið áhugavert at sammett livikonni hjá td. einum hampa-borgara (Palleba) í Føroyum (við marknaðar-/ »blandings«-buskapi) og hjá einum hampa-borgara (Pallebaski) í einum sostal istiskum landi (við planbú skapi). Sagt einfalt virkar plan- búskapurin á tann hátt, at sostalistiski hampa- borgarin fyrst >gevur< stat- inum arbeiðsmegina (við tí virði hon hevur), og so rind- ar staturin honum aftur eina samsýning, so hann so dánt hevur ul mat, klæði, tak yvir høvdid og annað lívsneyð ugt. Væl betri fyri er tó sosial- isuski pampa-borgarin, ið telist millum vinir og kenn- ingar pampanna. Lutvíst fyri at tiga vid ti hann veit um sin pampavin og lutvis fyri sleygusøgur um grann- ar sínar og ikki minst um aðrar pampar, verður hon um veitt ein ofta rættiliga stóreykasamsýning. A tann hátt tryggjar pampurin sína maktstødu og pampa-Palle- baski sína eyka-samsýning. Tíðindablaðið (511) Skal ikki alt enda í einum sorgarleiki: | Á = æ -Djúpasta svartskygni ræður í Føroyum í dag, og fáa ikki stjórarnir á Fiskirannsóknarstovuni og Fiskivinnustovuni nú munnkurv, so endar alt í einum sorgarleiki skrivar Tormóður Dahl, verkfróðingur í greinini, sum hann sjálvur hevur valt at kalla "Tíðarinnar búskaparormur skiftir ham”. Hann heldur, at tað í Føroyum kanska meira enn nakran- tíð áður, er neyðugt at berja niður maktgyrnd teirra, ið stýra Í Føroyum rindar ein meðal hampa-borgari, ið enner í vinnu, umleið 50% í beinleiðis skatti av lønuni. Har afturat má hann nú rinda 23% í MVG av øllum hann keypir/nyur og oman á tað aftur ymisk kostnaðar- mikil »luksus«-punktgjøld (fyri tubbak, góðgæti, olju, bensin, brennivín osfr.). Enn hevur hampaborgarin ikki rindað fyri tak yvir høvdid, sjúkrakassa og annað lívsneyðugt, so sam- anlagt stendur helst heilt væl ul, um hann yvirhøvur hevur nakad av lønini eftir at nyta sum hann vil. Munurin millum buskap- arliga >frælsið< hjá okkara hampa-Palleba og hjá hampa-Pallebaski í sostal- istisku løndunum, er sostatt liul og eingin í dag. Palleba er við øðrum orðum í somu trælastødu í dag sum komm- unistiski hampa-Pallebaski, tá tað snýr seg um frælsi at kunna nýta egnu »løn fyri strevið< sum hann vil. Men tað sigst í hvussu so er, at eisini í Føroyum eru fleiri pampa-Palleba'ar. Soslalistiski planbúskap- urin er farin á húsagang, og marknaðarbúskapurin er kroystur av keyps- skålunum (børsunum) >Poliuskt knústu eystur- europeisku londini og Sov- jet var ein stórsigur fyri marknaðarbúskapin!< segði = Vesturheimurin i 1989/90. I dag valdar tøgn um henda »sigur«, ti øll vita "Vinnan sjálv, ið hevur royndirnar og vitanina, má taka um endan. Verður henni veitt ábyrgdina, ivist er ikki í, at menn koma til sættis, so funnið verður fram til skilagott býti millum veiðuhættirnar av tøka tilfeinginum" nú, at tað ikki var markn aðarbúskapurin, ið vann, men einans planbúskapur in, 13 tapu. Fáir royndir bú skaparfrødingar trugva í dag at høgt lovadi marknad- arbuskapinum er liv lagad nógv ár afturat, tí í dag eru gjaldoyrakeypsskálarnir (valutabørsarnir) búskapar- liga nógv sterkari enn fólka- valdu stjórnirnar, og hesin sera vandamikli ójavnvági veksur skjótt. Hetta skal eg venda aftur til. Einasu marknadur, har >lógin< um tilboð og eftir- spurning — ósjónliga hond Adam Smiths — áframt er toluliga álítandi, tykist í dag at vera narkotika — og svarti marknaðurin. Nobelheidurslønti (1970) búskaparfréðingurin Paul Samuelson, USA, skal hava sagt, at ein nýggj alheims búskaparkreppa sum hon í 1930-árunum er als íkki møgulig longur av tí ein- føldu orsøk, at statsmakt- irnar nú kunnu forða fyri tí, og koma eisini at gera tað! Í hvussu so er var henda á- skoðanin meira og minni góðuikin av øllum búskap- arfrødingum í Vesturheim- inum heilt til í seinnu helvt av 80-unum. So kom >svarti mánadag- urin«, hin 19. okt. 1987, tå partabrævvirðini á New York keypsskálanum fullu við 22,6% — størsta fall í 72 ár og stórri enn skridan í 1929. Tapini taldu trilliénir doilarar (1 trillién er 1.000 milliardir), men tað undar- liga hendi, at negativu ring- årinini å vinnulivid, sum allur heimurin stårdi fyri, komu als ikki — tvørturim6t fingu vit júst tá ein minni konjunkturvøkstur, ið vardi ul 1989. Men tá byrjaðu eis- ini niðurgangstíðirnar av álvara við skjótt vaksandi arbeiðsloysi og skerjingum á nærum gllum gkjum. Aft- urgongdin hevur nú varað í skjótt 4 ár, og eingin torir í dag at meta um nær (ella um) vit kunnu vænta >betri tíðir< aftur. Hvat er hent??? Kapltalflytingar heldur enn handil stýra helmsbuskapinum Heimskendi biskaparfrød- ingurin Peter F. Druckner sigur í eini grein undir heit- inum »Nyggi heimsbú- skapurin (endurgivin í »Samtiden« 2/1988): »Seinastu 10 árini eru hendar triggjar grundleggj- andi broyungar í heimsbú- skapinum: 1. Råvøruframleidslan er vordin skild frå idnadinum. 2. Innan idnadin er fram- leiðslan vorðin (at siga) 6- heft av arbeiðsmegini. 3. Kapitalflytingar heldur enn handil (við vørum og tænastum) er vorðin »driv- krafun< í heimsbúskapin- um. Heilt sundurskild eru hesi økini tó ikki, men sam- bandið er vorðið støðugt leysari, og tað sum verri er: Tað er í dag ógjørligt at meta um árinini av ti, sum her fer fram«. At Drucker hevur grein i sinum måli skilja vit kanska betur, tá upplýst verður, at árliga fara i dag o.u. 300 tilliénir dollarar gjøgnum heimsins valutamarknadir, men bert 7-10% av hesari upphædd verður nýtt i handli við verum, tænastum og fløgum uttanlands. Rest- in er »hot money« í stødug- ari jagstran efur enn betri »Dappirum« at seta pening i. Við ødrum orðum: 90% ella meira av øllum heim- sins peningaflytanum er i dag at siga reinur »spekula- tiOnspeningur« — eitt ein- asta risastórt V4-spæl. Drucker kallar hesar flyt- ingar (kapitalflytingar/ »kreditflow«/vekslingsrat- ir v.m.) fyri »symbolbu- skapur« i mun ul real- buskapin (10 er handilin við vørum og tænastum). Gjøgnum meginparun av 80-unum vóru eisini vit i mun ul fólkatalið veruligir stórluttakarar í hesum risa- happadrátu. »Vit« merkir her okkara bankar, grunnar, stjórar, reiðarar, politikarar og óivað eisini nakrir »pampa-Palleba'ar«. Skridan å New York keypsskålanum Nógvar gitingar hava verið um orsøkina til »6skiljandi« konjunkturvøksturin (1987 - 1989/90) aftan å skriduna å New York keypsskålanum. Einreydur trådur i gitingun- um er å leid hesin: I øllum 2 "At siga at landið bert kann føda 30.000 menniskjum, er tað reina slutur, tí tað er ikki mongdin, men dygdin av tí fólki, ið her býr, sum avger henda spurningin" ; á í [| ut