mikudagur 26. mai 1993síða 14

Síða 14 Nr 9/ 26. MAI 1993 (3. partur) Kluftin millum arbeiði og dagliga lívið annars råd art A K að 1 k kk P , » v " % 4 im ) } tt så U ti Ti n« ind g 1 honun ið honu ervaði Í sin g sé kenna tað í dag. var fyri honum okent So kom idnadarkolvelt ngin i 19. eld og mera og ninni kvetti ell tey per sónligu bondini, ið áður knýttu arbeiði og verk mannin saman, og við hes um kom tá fyrsta veruliga kluftin millum arbeiðið og dagliga lívið annars. Nú arbeiði ikki longur ga verkamanninum eitt sál arligt innihald, men tvert ur ímóti tók hetta innihald frá honum, hann leita aðrar vegir, og so við og við eftir tógvið stríð fekk hann at enda fram kenda trýbýtið av degurðinum: 8 tímar ar- beiði 8 tímar fri og 8 tímar svøvn matti sam- Arbeiðstíðin av- markar seg av sær sjálvum Í dag er steðan ein heilt onnur. Tað er ikki longur neyðugt at avmarka ar- beiðstíðina niður í 6 og 4 tímar, og fyri milliónir menniskju er hon sum kunnugt longu niðursett til 0. Tað er yvirhevur heldur einki, ið bendir á, at hetta bert er eitt hissini fyri- brigdi. Tverturímóti vildi — um øll vóru í vinnu — samlaða framleiðslan í dag verið so nógva ferðir sterri enn samlaða nýt- slan, at tað einans av tí grund vildi verið ógjerligt hjá ellum at arbeiða sum áður — sama hvussu vit býttu arbeiðini og styttu um arbeiðstíðina. Telja vit aftureftir til dangutíðina? At seta forboð móti at nýta framkomin arbeiðs- sparandi tól ella t.d. at skatta nýtsluna av tele- fon, el og olju so nógv, at Fritíðarspurning- urin — ein hin týdningarmesti spurningurin spurningurin: FM K Air ð 1 arbeið eyðið ikk k ir té i ð meg? er sum skilst iKK! tonirur ein purningur sum bert viðkemur teim im, ið einki arbeiði hava veruletkanum meira og meira allar MennisK)ur Er menniskjan ! dag vvirhevur ter fyri at geva sínum lívi eitt innihald og vera negd við tað, uttan at onkur uttanifrá hana at áleggur okkurt sum eina skyldu? Hesin spurningur fremja tað er sum skilst ein frítíðarspurning- ur — er helst ein hin týdn ingarmesti spurningur, ið menningurin setur tl menniskjurnar í dag. Vit mugu sjálvi leggja í vaðið Higartil hevur tað vert verið listafólk, ið eru fer fyri at vera teirra egnu ar- beiðsgevarar. Bert tey hava verið noydd til sjálvi at velja arbeiði, sjålvi at seta síni stevnu- mið, sjálvi at avgera hvat, nær og hvussu. Ein fríur listamaður má sjálvur áseta sína arbeidstid, og hann má samstundis vera sín egni arbeiðsgevari, skipa arbeiðið og vera verkmaður í tænastu hjá sær sjálvum. Fyri at megna alt hetta krevst stórur sjálvsagi og góð evni til hugsavning (kon- sentratión). Tað er henda uppgáva — hetta krav — sum menningurin, id vit sjálvi hava skapt, nú meira og meira og setur okkum øll- um, nú vit ikki longur eru fast bundin av at arbeiða fyri at liva: Vit mugu sjálvi leggja í vaðið og geva okkara lívi eitt inni- hald, uttan at nakar nýt- ist at siga við okkum: „Hetta skalt tú gera so- leiðis og soleiðis og nú beinanvegin! < teirra Ein fúl treyt Politikararnir hava ikki y illjad sæd á henda hatt lugað ella ikki ippgåvuna Fvørturimoti hava teir gjørt alt teir kundu fyri at forða at menniskjurnar skiltu hetta krav, við at leiða orkuna aðrar leiðir t.d. við at stuðla itrottar hallir, graslíkisvallir, bátahyljar o.str til fyri muns (?'4 ikki bert fyri fólkið, men so sanniliga egnu makt- steðu. Her vil kanska onk eisim fyri ur siga: "Men eg havi nu einaferð ikki tey evnir sum ein listamaður hevur, og eg má tí taka til takkar við tað okkara politikarar halda, at eg havi uppibor- ið. og sum landið hevur ráð til!a Tað er júst soleiðis po- litikarin vil at tú skalt hugsa, og neyvan nakran- tíð er henda tilætlan polit- ikarans komin so hættis- ligt — so fúlt — til sjóndar í Norðanlondunum, sum nú danska stjórnin lovaði milliardaupphæddir — til »arbeidsskapandi tiltøk« — tvs. til tey arbeidsleysu og tey arbeiðshóttu — treytað av at atkvett varð »ja« til Maastricht-sått- målan — annars ikki! Politikararnir hava mist áralagið við tað fólk, ið hevur valt teir Politikarin strembar eftir at fáa makt yvir búskapin *„blandings< og í ring- asta feri kommunistiska skipanin) og búskapurin strembar eftir at fáa polit- iska makt (kapitalistiska- og i ringasta føri »facistis- ka«-skipanin). Bådar skipanirnar hava i dag yvirlivað seg sjålvar — ella rættari sagt: Tilvit- skumenning menniskju- nar eðrumegin og tøkni- & FR á a "> På oo Á 3 i od 1 lign menningurin hinu megin hevur máað hug sjónarliga = grundarlagið undan bæði Karl Marx og Adam Smith. Spurningur in um EF-limaskap og Maastricht-sáttmálan eru talandi progv fyri, hvussu tinglimirnir í nærum øll um demokratiskum lond fullkomuliga hava mist áralagið við tað fólk. ið hevur valt teir um í dag Arbeiði og ar- beiðsloysi: Tríggir spurningar, ið mugu loysast Samanumtikið kunnu vit nú siga at spurningurin um arbeiði og arbeiðsloysi í veruleikanum snyr seg um triggjar spurningar, ið mugu loysast hver sær: 1. Hvussu skal hin ein- skilda menniskjan fåa tad henni tørvar til livsins uppihald, so henni ikki nýtist at vera bangin fyri deg- num í morgin? Hvussu skal lutteka menniskjunar í ar- beiðinum skipast? 3. Hvussu kann hin ein- skilda menniskjan skapa sær eitt lív við veruligum innihaldi ta stødugt vaksandi tíð, hon ikki arbeiðir? Politisk hava hesir spurningar ongantíð verið settir eintýddir, og í teim- um svarum, ið eru givin, hava spurningarnir altíð verið vovnir saman. N Ein føst minstu- lønarskipan Við einari fastari minstu- lønarskipan, ið tryggjaði ellum frá veggu til grev eitt mannsømuligt og tignarligt lív, hevði okk- um ikki tervað alt tað fólkið, ið er sett í dag fyri ut kanna. skråsela og Via ift og fra! 11 ørvil i t u 104 Asle t kk nst: Te eið t VU á KK na eyðir 1 ið við ugvuni on ið X kenna sina að Á k L A 1 } Ki 131 ø Ir ulpI t 1 K i AK Í ippha 10 K LES r x i på kil eiðsl id I I 110 Kill in undir øl tød "uni að t t t i eidslevsu etr eamdir nn tey fåa lag Eitt fritt virkandi buskaparliv — Verjugarð um ta einsteku menn- iskjuna Spurningurin um hvussu luttøka menniskjurnar í arbeiðinum skal skipast er ein búskaparligur spurn ingur, og sostatt ein spurningur, ið må avger- ast å einum reint saklig Tad er ein spurningur um m.a. ef fektivitet, hver ið hóskar um grundarlag best til hvat o.s.fr. Marx istiska hugsjónin um at oll skulu hava rætt til ar hevur havt so skaðiligar fylgjur byggir á eina misskil) ing av hvat arbeiði í veru- leikanum er. Rættindi skulu øll hava at fáa tað minstamat teimum tervar til lívsins uppihald. Við einari minstulenar- skipan byrja øll á somu legu, sum so við og við vil koma at liggjahegt, um búskaparlívið bert fær loyvi at mennast uttan tað marglætis uppílegg- ing av lóggávuvaldinum vit uppliva í dag. Meira og minni sigur tað eisini seg sjálvt, at bert um lóg- gávuvaldið útihýsir sær sjálvum frá ellum bein- leiðis búskaparligum áhugamálum, vil tað kunna seta ein verjugarð um ta einstøku menn- iskjuna, ið eingin búskap- arlgi makt skal kunna bróta niður Spurningin um hvussu menniskjurnar framyvir skulu skapa sær eitt lív við innihaldi má sjálvandi hver svara fyri seg. Tey svartskygdu vilja helst siga, at menniskjurnar ikki megna at bera hetta frælsi og tí koma at týn- ast í alkohol, narkotika og siðloysi, um tey ikki verða beiði og sum Tidindabladid Arheiðsloysi — hvat er tað? t ar bt ið t i eiði ) er ) vørturimot t or K ð í p 1 P ro I d k ð rå koða % k r * Men menningurin krevur nakað annað Ól eru add við erni øourt áa kunna end KKara iskoðan erða hesi evnir Ippvand og Styrkt na i ingdomsårun rjøgnum eina upp string og utbugving, id leggur dent å og skilur týdningin av ti, fána hesi evnir burtur. Menniskjan verður ti rædd og ráða- knappliga avbjóð- ingini at geva sinum lívi leys, tá hon stendur vyvirtyri eitt gagnligt innihald og skal taka steðu til tað ein ans ut frá sjálvum sær Tad er nógv av tí somu ræðslan fyri at ið rek ræðslu vera einsamøli urso nógvar menniskjur inn í feleg. flokkar og »klubbar«, ti har sleppa tær frá at mynda sitt egna liv og standa inni fyri ti tað er. Her eru tað tey fáu »onnur« ið eru framherjar Við hesum er einki ringt sagt sum strembandi fel- agsskapir tvørturimoti hava við teir sárt fyri neyðini í hesum degum. Menningurin hevur giv- ið okkum ein meguleika til frælsi, ið er sterri enn nakrantíð áður, og tað er arbeiðsloysið í sjálvum sær eitt tekin um. Arb- eiðsloysi er frælsi, og um vit taka við kjansinum, ið her verður boðin okkum, ja, tað stendur upp til okk- um sjálvi — til okkara sjálvsálit og okkara álit til lívið. Vegurin er har, men tað er langt á mál. Tormóður Dahl Hugvekjandi evnið lesnaður um J. Bomann-Larsen: Ny øko- nomi. En bærekraftig øko nomisk orden for det 21. árh. J. Hohlenberg: Er arbejds- leshed et onde? i