leygardagur 27. november 1993síða 8

Síða 8 Anna Samuelsen, sjúkra- systir, hevur útbúgvið seg til at undirvisa og upplýsa um AIDS sjúkuna og HIV- smittuna síðani 1988. Hon hevur eisini arbeitt á deild á Ríkishospitalinum, har m.a. AIDS sjúklingar liggja, eins og hon hevur fingið inniit í nógv gerðar- mál og spurningar, sum hava við hesa sjúku at gera. Tað er ikki sum við van- ligari sjúku, at tú kanst tosa um, hvussu tað hevur hiln- ast, hvussu tilburðir og við- gerð ávirka tann sjúka og familjuna, tí tað vil Anna Samuelsen als ikki tosa um. Trúnaðarspurningur Hon er fyrst og fremst sjúk- rasystir. Hetta er einålitis- spurnigur millum starvs fólk og sjúkling, og tí kunnu vit bert tosa um tann parun i arbeiði hennara, sum er at ferðast út á skúlar og í felag, har hon undirvísir og VEIUI upplýsingar um hesa Uvarshigu JUK sum eingin sleppur undan við lívinum 1. desember er Alyóða AIDS dagur, og WHO hev ur sett setningin, ið ar- beiðast skal eftir. Í ár eitur setningurin: Nú er at fara til verka. Komandi ár eitur set- ningurin: AIDS og familj- an. Hetta seinasta er alt meira komið í ljósmála, tí ikki bert ein papi ella mamma kunnu fáa sjúkuna, men eisini børnini. Umframt hetta, so verður øll familajn merkt av ti, um ein teirra verður HIV- smittað Aður tosaðu vit um vandabólkar, sum vóru td. homusexuell og bisexuell, men nú tosa vit um vanda- atferð. Nú verða ikki bert homusexucllir bólkar á- varaðir mót sjúkuni, men øll fólk i kynsbúnum aldri, sigur Anna Samuelsen Tølini eru bert leiðbelnandi Hagtelini í Danmark vísa, at ein persónur verður HIV - smittaður um dagin, og at 4. hver smittaður er ein kvinna. Av hesum fáa vit eisini HIV-smittad børn, og hag- tølini siga somuleidis í Dan- mark, at umleið 30% av børmunum, har mamman ella påpin eru smittad, fáa sjúkuna. Almennu tølini í Føroy- um upplýsa, at 13 fólk eru HIV- smittað, harav tvey konufólk. Nýta vit somu út- rokning sum danir, so kann rætta talið eins væl vera eini 30 - 45 HIV-smittað. Mikukveldið var Anna Samuelsen úti á einum skúla og undirvísti 7. flokki, har eisini foreldrini vóru til staðar. - Hetta eru 14 ára gomul børn, og tey spyrja vanliga ikki so nógv. Oftast hevur lærarin saman við næm- ingunum gjørt spurningar, Nr. 227 — 27. NOVEMBER 1993 1. desember er Altjóða AIDS dagur: Tíðindablaðið GSK Tey ungu vita um sjúkuna - Men vit vita ikki, um tey taka tað til eftirtektar, sigur Anna Samuelsen, formaður í AIDS ráðnum Anna Samuelsen, formaður í AIDS ráðnum: - Eitt er s + mittuvegir, hitt er hvussu tú fyribyrgir. Nú er tað ofta soleiðis, at ungar gentur taka P-pillarar, ella nýta annað fyribyrgjandi, men hetta verjir ikki móti HIV-smittu. Her eru einastu ráðini at halda seg til tann eina. Um ikki, so er at nýta hít sum verða vidgjørdir á slik- um fundum. - Eg havi varhugan av, at børn og foreldur taka málið í álvara. Eitt nú meta for- eldrini væl upp til slíkar fundir. - Vit halda eisini, at børn- ini nú vita alt um sjúkuna, men enn vita vit ikki, um tey taka hana til eftirtektar, sig- ur Anna Samuelsen. Tey ungu og vandabólkar - Er munur á at tosa um AIDS í 1988 og í dag? - Av ti at fólk ið fáa hesa sjúku, eru ungfólk í vinnu- førum aldri, spyrji eg onk- untíð áhoyrarnar áðrenn eg byrji, um tey hava verið sos- ialt saman við HIV -smittað- um. - Áður svaraðu tey noktan- di, men í dag tykjast tey fleiri, sum hava hitt HIV- smittað. - Tí er tað eisini umráð- andi at tosa um hesi mál. HIV-smittað skulu hava møguleika at røkja sítt ar- beiði. Einki er til hindurs fyri tí tey fyrstu nógvu árini, eftir at tey hava fingið HIV- smittuna. AIDS upplysingin her å landi eins og aðrastaðni, hevur tað við at kykna upp eitt tíðarskeið, fyri síðani ikki at vera nevnt í langa tíð. Hetta er óheppið, heldur Anna Samuelsen, tí ung ættarlið koma til alla tíðina, sum skulu hava vitan um hetta vandamál. Annar bólkur, sum hevur upplýsing fyri neyðini eru tey ungu, sum nú í stórum tali flyta av landinum. Tervur á áhaldandi upplýsingum - Í AIDS ráðnum hava vit gjørt av, at senda upplýs- andi tilfar til fjølmiðlarnar 14. hvønn dag. Eisini fara vit Ld. at senda føroyskt til- far til td. Feroyahúsið í Keypmannahavn. Vit halda tað hava stóran tydning, at okkara ungu fáa føroyskt til- far um AIDS, ti at hetta talar meira persónligt til teirra. - Hvat spyrja skúlabern mest um, í sambandi við AIDS og HIV? - Tey spyrja sum sagt ikki so nógv, men ein spurning- ur sum gongur aftur er, um tað smittar tá fleiri drekka av einari fløsku. - Annar spurningur er, um einki nýtt koppingar- evni er funnið, sum verkir móti sjúkuni. Eisini kemur spurningurin ofta, um tað er vandamikið at seta seg á wc-bretti, sum er blóðdálk- að. - Hesin seinasti spurning- urin er meira ein spurningur um reinfgri. Blóð er ikki vandamikið uttan fyri lika- mið. Tað er tann sexuelli smittuvegurin sum er av- gerandi. - Eg undirvísi ikki í sex- uallæru. Tað havi eg var- hugan av at skúlin og heim- ið gera til fulnar. Eg greiði bara frá sjúkuni, og hvussu fólk kunnu fyribyrgja seg móti hesum. Hinvegin, so er tað av- gjørt av stórum týdningi, at skúlasjúkrasystir er tøk, sum næmingamir kunnu venda sær til við ivamålum. Næmingarnir kenna skúlasjúkrasystrina, og kenna seg helst tryggari at tosa við hana um slíkar viðbreknar spurningar, sum tað er hjá ungum at tosa um sex o.a. í hesum sambandi. Ikki bert AIDS vandin Eitt er smittuvegir, hitt er hvussu tú fyribyrgir. Nú er tað ofta soleiðis, at ungar gentur taka P-pillarar etla nýta annað fyribyrgjandi, men hetta verjir ikki mót HIV- smittu. Her eru ein astu ráðini at halda seg ul tann eina. Um ikki, so er at nyta hit - Nú eru eisini so nógvar kynssjúkur, eitt nú chla mydia, sum kann føra til, at kvinnur ikki seinni kunnu fáa børn. Tí er tað umráð- andi at gera teimum ungu greitt, at tey mugu nýta hít í øllum førum, tá tey hava sexuelt samband - ikki bert fyri AIDS, men eisini fyri ødrum sjúkum. Anna Samuelsen var einsamøll í byrjanini at fara út at siga frá vandanum við AIDS. Nú er hon ikki einsa- møll longur, tí nú eru eisni trý - fýra fólk í hvørjari sys- lu - ulsamans eisini 20 fólk, sum eru sett at taka sær av upplýsingararbeiðinum og ðrum, sum fylgir við hes um arbeiði Eftir ársskifuð er ætlanin at gera eitt framtak í hvørj- ari sýslu, har lokalfólk sam an við AIDS ráðnum og tara ai skipa fyri ymsum tiltøkum Onnu 5 imuelsen Orð: Dagny Mynd: Kalmar