fríggjadagur 25. mars 1994síða 18

V. U. Hammershaimb 175 ár „Hann bjargaði okkum skriftmálið - Júst í dag, á Mariumessu - 25. mars, eru liðin 175 ár síðani, at V. U. Hammershaimb varð føddur. Hann er maðurin, ið legði lunnar undir føroyska skriftmálið og harvið bjargaði málinum frá at fara í gloymskuna. Hann hevur tískil havt ómetliga stóran tydning fyri føroysku tjóðina. Í hesum sambandi hevur Eirikur Lindensk ov, lærari í Havn, skrivað nakrar hugleiðingar um teir, ið stríddust fyri málinum, um målrøkt fyrr og nú og um Hammershaimbsættina. Fyrri partur: Mariumessa er i dag, 25. mars. Men henda Mariu- messan er eisini merkis- dagur fyri allar føroyingar. Tí júst í dag eru liðin 175 ár síðani, at maðurin, ið fekk okkum skrivtmálið, varð føddur. Vencelaus Ulricus Hammershaimb var sonur seinasta løgmannin á Steig í Sandavági, Jórgen Frants Hammershaimb, sum sat í løgmansembætinum tá tað var niðurlagt í 1816. Fam- iljan var búgvandi á garð- inum nøkur ár eftir hetta, men eftir at Jórgen Frants var deyður umleið 1820, og garðurin tá skuldi býtast sundur, flutu einkjan, Armgard Maria (fødd Eg- holm) til Havnar við báð- um bømunum, Vensili og Mariu Louisu. Vaks upp í Havn Hjúnini, Armgard Maria og Jergen-Frants, vóru bæði úr Havn. Bæði vóru tey uppvaksin í Gongini, hann í Fútastovu og hon í = A 0 >> a 1 Fr AC ME ME | | AM ÆÐ ÆI OT MO MOT MT TTT MT AS Nyggjustovu. Tå hon flutti til Havnar aftur, flutti hon inn til móður sina, Helene Christine Egholm, og búði hon har restina av ævi sini. Størsta partin av barn- dóminum búði Vensil í Nýggjustovu í Havn, men longu 12 ára gamal fór hann í 1831 tl Keyp- mannahavnar at ganga í skúla. Um lív og virki Hammershaimbs hoyra vit meiri um seinni, men fyrst nakrar hugsanir um málið og málstríðið: 100 ára gomul sjónarmið Í Føroyum kjakast vit nógv um móðurmálið - og tíðum eru fólk rættuliga 6- jøvn á máli. Men hetta er ikki nakað serføroyskt fyr- ibrigdi - tíansheldur eitt nýtt fyribrigdi. Móðurmál- ið hevur stóran týdning fyri fólkið - og alt stríðið um málið, er bert prógv um hetta, og tað eiga vit at fegnast um. Men nógvar av ákoyringunum, sum tey, ið arbeiða við máli- num, fáa, eru ósakligar. Serliga harmiligt er tað, tá lærarar, tíðindafólk 0. 0., ið skuldu havt skil á máli, vísa sín vantandi kunnleika um málið og um málsøgu okkara. Men tað skemtiliga er so, at kaga vit í hundrað ára gomul V. U. Hammershaimb vaks upp í Gongini í Havn. Vinstrumegin sæst barnaheimið hjá móður hansara, Nýggjastova, og høgru- megin barnaheimið hjá faðir hansara, Fúta- stova. Tá faðir hansara var deyður, flutti einkjan við børnum inn í Nýggjustovu. (Tekn. Chr. Holm Ísaksen) føroysk blød síggja vit júst somu sjónarmið, sum í dag eru at hoyra og lesa - eisini í málteiginum í Sosiali- num. Nátúrliga gongdin Har verður eisini dúliga kjakad um, hvert vit ikki gerast óð í høvdinum av øllum hesum »føroysku« heitum, sum vit geva fyri- brigdum, sum framvegis hava útlendsk heiti. Hetta er bert enn eitt dómi um, at málið stødugt mennist, um vit vilja tað, ella ikki. Hetta vísir sam- stundis, at hetta at røkja málið, við at finna nýggj heiti fyri orð o. s. fr. ikki er nakað nýtt, ella nakað sum Jóan Hendrik og teir hava uppfunnið. Hetta er ein nátúrlig gongd. Føroyskt hevur sam- band við íslendskt Vit skulu vera góð við málið, og geva tí møgu- leikar at mennast Vit skulu minnast til, at málið - móðurmálið, er livandi. Tí er ikki rætt bara at lata standa til - málið skal mennast. Og hetta at finna nýggj orð er bert ein lítil partur av menningini. Vit hoyra javnan, at »målmenninir« hava so stóran alsk til islendskt - og vilja lúka øll tey donsk- u ordini år målinum og seta islendsk istadin. Og vit hava fleiri ferdir hoyrt, V. U. Hammershaimb var maðurin, ið fekk okkum skriftmálið. Uttan hansara strid, høvdu vit óivað bæði 10500 og skrivað danskt ídag. at vit einki nátúrligt sam- band hava við íslendska málið. Men tað hava vit, um vit vilja tað ella ikki, og um vit eru sambands- fólk ella loysingarfólk. Hesi viðurskifti broyta ikki veruleikan. Tað føroyska málið er ein grein av teimum norr- ønu málunum, sum hoyra upp í tann germanska mál- flokkin. Hesin málflokkur er runnin av einum máli, sum vit nú ncvna indoev ropiskt. Upprunin Indoevropiska málið skilt- iskt sundur fyri einum 5 - 6.000 árum síðani. Flestu málini í Evropa eru runnin úr indoevropiska málinum. Av teimum norrgnu málunum eru bert finskt, lappiskt og Grønlendskt, sum ikki hava henda uppruna. Germansku málini eru eysturgermanskt (t. d. got- iskt), vesturgermanskt (enskt, týskt, frísiskt, há- lendskt) og norðurger- manskt (norrønt). Taka vit norrønu mål- ini, so síggja vit (her hugsa vit ikki um finskt, lappiskt og grønlendskt), at tey aft-