fríggjadagur 25. mars 1994síða 19

——————————iWwO———!ø Tíðindablaðið CD Nr. 59 — 25. MARS 1994 Sida 19 SO EA MEÐ MEY MY MEY MEY AO MEN AT AO AE AE MIRA 22 ur fara í tveir bólkar. Eyst- urnorrøn: Danskt, svenskt og norskt líkjast so nógv hvørjum ødrum, at tey skilja væl hvønn annan. Hin bólkurin er vestur- norrøn: Nýnorskt, føroyskt og íslendskt (og nom, tað gamla útdeyða hetlendska málið) Hesi málini eru eisini sera lík, men øll hava tey tað felags, at tey hava ver- ið fyri stórum árini uttani- frá. Tó hevur íslendskt verið so avbyrgt frá hin- um, samstundis sum tey hava varðveitt sítt gamla skrivtmál, at ávirkanin hevur ikki verið so stór. Sriftmálið var burtur Mótvegis íslendskum, so var føroyska skrivtmálið horvið. Men vit vóru so heppin at hava menn sum V. U. Hammershaimb, sum saman við gørum lað- aði upp - ella >konstruer- aði< okkara skrivt mál. Hetta var so væleydnað og hóskaði so væl øllum dia- lektum okkara, at sama skrivtmál verður nýtt enn í dag. Nú hevur Hammers- haimb kanska einsamallur fingið æruna fyri at hava gjórt skrivtmálið, men hann fekk hjálp frá øðrum. Alt tað, hann skrivaði í donskum bløðum um mål- ið, vakti ans millum lærdar menn. Soleiðis var tað danski professarin, N. M. Pet- ersen, sum fekk borið so í bandi, at tekstir, sum vóru skrivaðir við stavsetingini hjá Svabo, vórðu sendir til íslendingin Jón Sigurðs- son, sum »islendifiseradi« teir. Síðani vóru tekstirnir fingnir Hammershaimb, sum við smærri rættingum góðtók teir. Vit kunnu I74 nevna, at stavurin 5 kom inn í føroyska málið á henda hátt. Norska málið - ný- norskt, er eisini konstruer- að, meðan hitt norska mál- ið, bokmål, hevur verið fyri eyðsýndum árini úr donskum. Skuldu vita, hvussu málið hevði verið Jens Christian Svabo er annar persónur, sum vit ikki mugu gloyma, tá vit tosa um føroyska skrivt- málið. Hann livdi frá 1746 til 1824, og gjørði eitt stórt granskingar og svaningar- arbeiði. Hann hevði eisini sítt boð upp á skrivtmál, men hetta var heldur fløkt, so tá menn í 19. øld av álvara skuldu velja skrivtmálið, var hansara vrakað. Men hann ætlaði heldur ikki at hansara mállæra skuldi vera tann føroyska. Hann helt bara tað vera synd, at tað, sum einaferð hevði verið føroyskt mál, skuldi fara í gloymskuna. Hann var sannførdur um at føroyingar fóru at gloyma føroyskt og fóru at tosa danskt. Hann helt at vísundamenn í framtíðini skuldu kenna tað, sum einaferð hevði verið før- oyskt. Ommubeiggin ávirkan á Vensil Jens Christian Svabo sigst hava havt stóra ávirkan á V. U Hammershaimb. Hó- ast stóra aldursmunin, so hava teir lutvíst verið sam- tíðarmenn. J. C. Svabo doyði í 1824, 78 ára gamal. V. U. Hammershaimb er føddur f 1819, so hann var fimm ára gamal tå Svabo doyði. Men tað er annað, ið knýt- Chr. Holm Isaksen: Gamle huse í Tórshavn (akvarel ir teir saman: Svabo var nevniliga ommubeiggi Hammershaimbs. | Hann sigst hava búð í Pæsastovu í Havn, og tá Hamm- ershaimb er vaksin upp í Nýggjustovu, sær hann, ið kennir gomlu Havnina, at teir hava gingið í sama túni. Skyldsskapurin og grannalagið hava uttan iva ført teir saman á einhvønn hátt. Jens Christian Svabo var annars lærður maður. Hann hevði gingið á latín- skúla í Havn. Hesin skúli var ein kirkjuligur stovnur, frá umleið 1620 undir Sæ- lands biskupi. Umboðs- maður hansara í Føroyum, prósturin, var próvdómari, og rektari var sóknarprest- urin í Suðurstreymi, til skúlin í 1722 fekk sjálv- støðugan rektara. Látínskúlin í Havn Í brævi, sum próvsturin Kristin Djurhuus sendi til biskupin, sæst hvørjir tóku prógv tann 30. juli 1762. Hesir vóru Andreas Djur- huus, sum seinni gjørdist próvstur, Georg Linden- skov, sum læs gudfrødi, men måtti gevast ti hann misti hoyrnina av mesling- um. Hann fekk tó starv við handilin í Havn og var roknskaparmaður hjá fá- tækrakassanum og Hospi- talinum á Arginm. Jens Christian Svabo, Nikolaus Petersen Mohr, Wencelaus Hammershaimb, seinni handilsforvaltari og fúti (abbi V. U. Hammers- haimb) Jacob Debes, Chri- stian Frederik Lund og Samuel Hammershaimb. Svabo og N. Mohr gjørdust búskapar- náttúr- u- og målfrødingar, tó utt- Jakob Jakobsen - Dr. Jakobsen er eisini kendur fyri sítt målstrev. Hann var lærdur maður, cand. mag. í norrønum. Dr. Jakobsen væntadi litid av føroyskum Ein annar týðandi mál- maður okkara, var Jakob Jakobsen, Dr. Jakobsen nevndur (1864 - 1918). Hann var, fram um hinar, målfrødingur burturav, cand. mag. vid norrønum máli tl hevuðsgrein, fronskum og látíni til eyk- agreinir. Dr. Jakobsen er kanska mest kendur fyri ritgerðina um tað hetlendska málið. Hetlendingar vóru fyri ti vanlagnu, sum vit tíbetur tá sluppu undan, at missa sitt egna mál. Avirkanin uttanífrá var so stór, at het- lendingar í dag bert tosa enskt. Dr. Jakobsen var ikki heldur bjartskygdur um hvørja lagnu føroyska málið fór at fáa: >Noget Literatursprog i egentlig Forstand kan færøsk ikke blive, Landet er for lille til at bære en trykt Literatur. Men dette Faktum synes jeg godt, at vi kunne tage med stor Ro, thi have vi ikke en trykt, saa have vi i ethvert Fald en mundtlig forplantet og en skreven Literatur (Kvad og Taatt- er); paa den Maade (ved mundtlig Forplantning og ved Nedskrivning) kunne vi jo bære den, naar vi ikke kunne bære den paa den første Maade. Trykte Smaating paa Færøsk kunde der vel ogsaa med Tiden blive Raad til, i første Række en færøsk ABC og dernæst en færøsk Bibelhistorie, senere maaske nogle Smaaover- sættelser (f. Ex fra Norsk)<. Hetta skrivaði Dr. Jakobsen í Dimmu í 1889. Nú, góða øld seinni, vita vit betur og kunnu bert fegnast um at fólk hava verið so íðin í sínum arbeiði, Føroya máli at frama. Málið í serstødu Tað er tí eyðsæð, at móð- urmál okkara er í eini ser- stóðu. Tað hevur ikki havt tær sømdir, sum hoyra eini tjóð til. Vit eiga at hava í huga, at fram til 1938 var tað bannað at undirvísa á før- oyskum í føroyska fólka- skúlanum. Kirkjumálið hevur altíð verið danskt og enn tann dag í dag hava vit eina danska kirkju, sum tó fyri tað mesta er mannað við føroyskum prestum. Or- søkin til at málið í tí donsku kirkjuni í Føroyum er vorðið føroyskt, er at kirkjan hevdi ein so fræg- an stríðsmann, sum Jacob Dahl, sum fyrst og fremst við bíbliutýðing síni skapti grórarbotn fyri føroyskum máli innan kirkjugátt. Vit skulu hjúkla um málið Vit kunnu ikki tosa um ein »nåtårligan har vit glúpa øllum rátt, ið kemur uttan ífrá. Vit kunn- u heldur ikki siga, at málið eigur at »ganga sína egnu gongd<. Ti hvønn veg fer tað so? Ynskja vit at varðveita føroyska málið, mugu vit hjúkla um tað og sumbr 5 við nýggjum orðun wgtøkum so við EN Kósina løgdu Hamn imb og teir, 18 tr kom få var gørt gr al sroyska málið skuldi varðveitast Neyvari varð kósin sett, tá løroyski seinni vann veg inn í skúlan Skúlaverkið hevur ábyrgd Men føroyska skúlaverkið åtvikling«, ' og føroysku lærararnir hava ikki megnað uppgáv- una, teimum varð sett. Alt ov illa er lærugreinin »før- oyskt« hagreidd, ti at lær- arar snøgt sagt ikki hava dugað ella tímað at ment hana. Meðan lærugreinin »danskt« er ment soleiðis, at hon kanska dregur næm- ingarnar at sær og tekur nútíðina upp til viðgerðar, so er føroyskt stórt sæð tað sama, sum tað var í 1938. Har verður enn tosað um veðurlomb og vaðbein, sum um hetta var ger- andisdagurin hjá føroysk- um børnum. Alt hetta er við til at gera føroyskt til nakað keðiligt - nakað fornt, sum vit ikki kunnu brúka úl nakað, stutt sagt: Lærugreinin er ikki kappingarfør! Hetta ber so aftur við sær, at tann alskur, sum bæði næmingar og lærarar skuldu havt fyri føroyska málinum hvørvur, og tann negativi hugburðurin, at tað er nakað tvætl at hjúkla um føroyska málið, vinnur frama. Her skal kortini leggj- ast afturat, at ein bati er í ljósmála. Móðurmálslærar- afelagið hevur seinastu tíð- ina givið væl av meiri tíð- arhóskandi tilfari út - men hetta er serliga til tey eldr- u. Óivað fara vit eisini í framtíðini at kjakast nógv um móðurmálið. Men vit skulu ikki vera bangin fyri, at vit avbyrgja okkum, bar- a tí at málið verður ment. Var nakað í hesum, so vóru vit longu avbyrgd. Ein sannroynd er tað eisi- ni, at vit gerast betur og betur til at samrøda á gør- um tungumálum. Málið stendur ikki í stað. Málið er livandi og tað skal mennast. framhald Eirikur Lindenskov Jacob Dahl, próstur. hevur serliga við bíbliu- týðing síni veit føroyska málinum veg inn í kirkjuna.