týsdagur 29. mars 1994síða 10

Síða 10… Nr. 61 — 29. MARS 1994 Elin Súsanna Jacobsen, søgufrødingur: Vit hava ongantíð havt fullkomið rusdrekkabann -Tað, at fólk hava havt møguleikan at innflyta brennivin, hevur helst gjørt, at gamla rúsdrekkalógin hevur verið til at liva við, sigur Elin Súsanna Jacobsen, sum hevur gjórt kanningina rúsdrekka - siðir og ósiðir í Føroyum Tá ið Rúsdrekka- og Narkotikaráðið her- fyri almannakunngjørdi rúsdrekkakanning sum varð gjørd í samstarvi við hini norður- londini, kom samstundis fram, at ein sið- søgulig kanning um rúsdrekka er gjørd í Føroyum. Elin Såsanna Jacobsen, søgufrødingur, hevur gjørt hesa kanning å Søgu- og sam- felagsdeildini hjá Fróðskaparsetrinum, eftir uppskoti frá Rúsdrekka- og narkotika- ráðnum. Hon fór undir verkætlanina í oktober 1992 og varð liðug í januar í ár. Frá- greiðingin hevur heitið >Rúsdrekka — siðir og Ósiðir<. Setningurin var at lýsa drykkjusiðir og aðrar spurningar í sambandi við rúsdrekka fyrst og fremst í hesari gldini, frá tí at rús- drekkasøla varð bannað í Føroyum eftir følkaatkvødu í 1907. Frammanundan var sølan so gott sum frí. — Arið 1907 hevur staðið sum ein varði í føroyskari risdrekkasøgu, tí tå atkvøddu umleið 3.500 í øllum landinum ímóti rús- drekkasølu, og bara 170 søgdu ja, sigur Elin Súsanna Jacobsen. — Eitt annaðer so, at nógv fóru ikki á val, tí valrætt høvdu uml. 7.400. Men sjálvt um rúsdrekkkalógin ofta hevur verið endurskoðað og broytt síðan tá, so hevur verið hildið fast um forboð móti at selja rúsdrekka í Føroyum líka fram til 1992. At halda mannin frá brennivíninum Elin Súsanna Jacobsen sigur, at hon hevur kannað rúsdrekkaviðurskifti í Føroyum serliga frá seinnu helvtav 19. øld og fram til 1992. Kanningin er gjørd í trimum høvuds- pørtum. Ein partur fevnir um lóggávu og hvgrjar fyrimyndir hava verið nýttar í lóggávuarbeiðinum gjøgnum tíðirnar. — Sjålvtum Føroyar vóru danskt amt fram til 1948, og føroyskar lógir skuldu staðfest- ast av donskum myndugleikum, so hava føroyingar leitað meira eftir fyrimyndum í gørum Norðurlondum, t.d. Noregi og Ís- landi, enn at fylgja donskum rúsdrekka- lógum, sum altíð hava verið nógv friari enn í hinum Norðurlondunum. Ein partur av kanningin er at fylgja søguni hjá fråhaldsrørsluni. — Eg havi hugt eftir, hvørjar hugsjónir tey ymisku fråhaldsfeløgini umboðaðu, og hvørjir arbeiðshættir hava verið brúktir til tess at broyta hugburð til rúsdreka. Heilt einfalt kann tað sigast sum, at í fyrstani virkaði fråhaldsrørslan fyri >at halda manninum frá brennivininum« — við upp- lýsing, t. d. gjøgnum blaðið Dúgvuna, sum kom út frá 1894, og við at savna fólk í rús- fríum umhvørvi, men seinni at »halda brennivínið frá manninum«, t.v.s. at virka meira politiskt fyri at banna rúsdrekka. — Fråhaldsrørslan hevur ofta havt umboð í lógarneyvndum, sum løgtingid hevur sett at endurskoða rúsdrekkalógina heilt fram til okkara tíð, sigur Elin Súsanna Jacobsen. Seinasti partur er sidsøguliga kanningin. Hon fevnir um tað, sum hevur verið sagt og skrivað um siðir í sambandi við rúsdrekka í Føroyum — og hvat ið hevur verið kallað 6- siðir, ella vit kunnu siga: hvat samfelagið yvirhøvur hevur góðtikið, og hvat hevur verið mett sum rúsdrekkatrupulleikar gjøg- num tíðirnar. Tað vísir seg sum, tá ið vit samanbera ymsar tíðir og ikki minst ymisk lond, at tað kann vera so ymiskt, hvat ið verður hildið neyðugt at átala og gera lógir um. — Riisdrekka hevur verið kent í gldir í Før- oyum eins og í ødrum londum. Vit kenna t.d. úr kvæðunum »at drekka jól< og >at drekka brúdleyp<. Hyggja vit so at, hvat ið fólk, sum fyrr í hesi gldini hava skrivað sidsøguligar lýsingar av føroyskum fólka- livi, so dylja tey ikki fyri, at um høgtidir drukku menn, og teir drukku nógv, og tað søgdu tey einki ilt um, bert teir annars bóru seg hampiliga at og ikki vóru ólátaðir. — Men tå ið nýggir siðir taka seg upp, verða teir ofta roknaðir sum ósiðir. Sum dómi kann nevnast, at tíðin millum jól og føstu varð fyrr roknad sum dansitíð, og tå var í lagi at drekka. Í slupptíðini vóru menn oftast burtur frá vári til heyst, og tá ið teir komu heim t.d. í oktober, høvdu teir hug at dansa og kanska eisini at drekka. Men tá kundu tey gomlu knarra og tala at, tí teir skemtaðu sær >í ótíð<. handilsfrælsinum — Ein tann knappligasta broytingin í drykkjusiðum hendi tó um ta tíðina, tá ið fríhandil kom í staðin fyri monopolhandil (1856). Tað síggja vit á innflutningstølun- um, og tað stendur at lesa í bløðum og ødr- um skjølum frá hesi tíðini. Ein broyting var tá, at handlar komu í hvørja bygd at kalla, og teir seldu brennivín og aðrar vørur, sum fólk fyrr bert høvdu kunnað keypt í Havn. Um- leið 1840 koma eisini úthandlar í Vest- manna, Klaksvík og á Tvgroyri. Handils- menninir vildu fegnir selja, og nógvir vóru lættir at lokka. Tað vóru serliga tey fyrstu ættarliðini, sum ikki dugdu við hesum handilsfrælsinum. Tey yngru fingið skjótt andstygd fyri hesum drekkarínum. — Tað er ikki gott at vita, hvussu nógvir kundu kallast brennivínsmenn. Henda tíð- in, tey seinastu årtiggjuni í 19. øld, er jú eisini tíðin, tá ið menn fóru at keypa skip og Tíðindablaðið GSK Mynd: Kalmar Orð: Dagny Elin Súsanna Jacobsen, ségufréðingur: - Ein tann knappligasta broytingin í drykkjusiðum hendi um ta tíðina, tá frihandlar komu í staðin fyri monopolhandil royndu at leggja lunnar undir eitt nútímans samfelag í Føroyum, bæði vinnuliga og mentanarliga, og tað hóskaði illa saman við at oyða pengar og tíð burtur í drekkarí. Nógv av teimum, sum vóru virkin í tjóð- skaparrørsluni, talaðu eisini ímóti drykkju- skapi. Tað sær út sum, at tað tá hevur verið »mentad« og »moderna« at vera fráhald- andi — ið hvussu er yrkadagar. — Eg havi eisini kannað rættiliga gjølla, hvat ið blødini hava skrivað um rúsdrekka bæði fyri og eftir 1907, tí vit mugu rokna við, at fjølmiðlarnir tá sum nú hava verið við til at skapa meiningar um ymisk viður- skifti í samfelagum, og hvat ið leikar á og hevur almennan áhuga. Í hinari øldini skriv- aðu tey ofta um drykkjuskap og vanlukkur, sum kundu standast av, at menn vóru fullir í báti ella í haganum, og royndu at pota niður í fólk, at tað var skomm at drekka. — Eftir at rúsdrekkasgla varð bannað, fóru tey meira at skriva um lógarbrot, og kundu harmast um, at fólk ikki høvdu meira virðing fyri lógini enn so, enn at tað altíð vóru nógv, sum lógu framvið og royndu at smugla ella hava loynisølur. Og at drekka spritt, hárvatn og tílíkt. — Eitt annað, sum ofta hevur verið skrivað um í sambandi við rúsdrekkalóg, er at okkara lóg hevur ført til serligar drykkju- síðir og ein serligan hugburð til rúsdrekka. Drukku ikki í ótíð — Hyggja vit at innflutningstølunum, mink- aði skrásetti rúsdrekkainnflutningurin nógv í 1908, og miðalnýtslan hevur verið roknað til 1-2 litrar av reinum alkohol heilt fram til 1960-årini. Men vit kunnu ikki uttan vidari síga, at tað var rúsdrekkalógin, sum gjørdi tað, tí tey seinastu årtiggjuni var hon vaksin nógv. Tað mesta av hesi øldini høvdu fólk flest ikki ráð at drekka nakað av týdningi. Ein lutfalsliga nógv stórri partur av mann- fólkinum enn nú var til fiskiskap stóran part av árinum, og tá drukku teir ikki — ella um teir so høvdu drukkið, hevði tað ikki talt uppí innflutningstølini her í Føroyum. Konufólk í Føroyum hava gjørt ógvu- ->