mikudagur 15. juni 1994síða 19

Tíðindablaðið EI Demokrati er at fríir borgarar metast á tini at taka avgerðir veljaran- B-> an mini av bæði ti politisku og ti búskaparligu kreppuni i Føroyum og tað er, at al- ment og privat verdur vavt saman i ti politiska struktur- inum vid sera álvarsligum fylgjum, sum valla hómast í fyrstu atløgu, og sum tykj- ast at verða so inngrógvin við tíðini, at tey eru blivin ein heldur ósjónligur partur í vanligum politiskum prak- sis. Henda vavstur kalli eg tað politisku mentanina, ið avlagar bæði politisku av- gerðirnar og politiska orða- skiftið, ið skal verða grund- arlagið undir meinings- skapanini og harvið fólka- stýrinum í tí upprunaliga týdninginum. Eitt hugsað dømi Í einari miðalstórari bygd gongur ein politiskt inter- esseraður maður, ið fegin vil veljast inn á ting. Tað er nakað síðani bygdin hevði tingmann, men um bygdin tekur seg saman, skuldi saktans borið til, so mikið stór er hon. Onki arbeiðs- skapandi virki, ið munar nakað, er í bygdini. Menn- inir fiska við skipum úr gll- um Føroyum, og konurnar hava lítið og onki at gera av lønandi arbeiði, so at bygd- in smokkar líkasum niður ímillum, hvat pengum ella framburði — viðvíkur. Hvat er so at gera? Jú, tað má skaffast eitt virki til bygdina. Helst eitt flakavirki, tí fólkið má hava arbeiði. Og okkara maður, ið er virkisfúsur og dugir at lurta eftir, hvussu aðrir gera, fer so til verka, tí her eru møguleikar bæði at sleppa inn á ting og fáa arbeiði til bygdarfólkið. Men pengar mugu til — eitt sindur av pengum, í hvussu er so mikið, at skjøtil kann setast á. Hann tosar so við bygdarráðið — hann situr kanska har sjálvur — og fer síðani at tosa við arbeiðs- mannafelagið. Báðir partar eru hugaðir at seta pengar í. Sjålvur eig- ur hann eitt sindur og fer so at tekna partapening í bygd- ini. Har eru nakrir gamlir dreingir, id hava fiskad væl í mong år og eiga pengar í bankanum, og eftir stutta tíð hevur hann fingið so mikið sum krevst i eginpeningi til at fåa burtur av almennu låniskipanunum, sum eftir- hondini eru fleiri. Sam- stundis stillar hann upp fyri ein flokk, sum longu frammanundan hevur nak- að av atkvødum í bygdini, og sum hartil er so mikið stórur, at hann hevur åvirk- an i landspolitikki. Vallyftini eru klår: Velja tit meg skal eg skaffa flaka- virki ul bygdar, sigur okk- ara maður og verður so spælandi valdur inn a ung. Stutt eftir stendur eitt flakavirki í bygdini! Men hvat so? Eitt flakavirki má hava fisk, og ongi skip vilja landa her í bygdini, tey eru bundin meira og minni at ødrum virkjum — beinleiðis ella óbeinleiðis — so einasti útvegur er at fáa skip til bygdina. Men vanlukkutid, nú er hent tað, at best hóski- ligu skip til ta veiðu og drift, sum nú er uppi, er for stór til teir metramar av atløgu- bryggju, sum er framman fyri flakavirkinum. Vit vita so øll, hvat nú hendir: Kommunan tekur lán til sín part av byggikostnaðinum úl nýtt havnalag, og landið letur restina, partvís sum studning og partvís sum lán ella hvussu detaljurnar nu einaferð eru eftir landsins havnaætlan. Men galdandi havnaætlan umfatar tíverri ikki nakra havn í okkara bygd, bara í grannabygdini, har eisini eitt flakavirki er. Ti krevst nakað væl at politiskari tog- togan á tingi. Okkara maður er í samgongu, pressar á og ger ymsar vørrir, til lands- stýrið leggur broytingar- uppskot til verandi havna- ætlan fyri løgtingid, sum samtykkir eina ískoytislóg til havnaætlanina. Hetta er so bara eitt inntermesso á vegnum, og nakað skjótt eftir hevur bygdin fingið longri atløgubryggju og eina í fyrstuni ikki umbidna bátahavn, ið kom fyri at lúka nakrar eykatreytir, ið á vegnum eru komnar upp í samladu havnaætlan løg- tingsins. Og so er tad skipid! Nå hevur arbeiðsmannafelagið lænt so mikið nógv av peng- um, og brúkt so mikið, at munandi meira fæst ikki har. Tó eitt sløg — treyðugt so. Kommunan hevur møguleika fyri at veita veð- hald fyri einum láni afturat, og so fer okkara maður sam- an við ødrum at tekna tað, sum írestar til partapening, sum hann m.a. fær frá ngkr- um av limunum í samkom- uni, hann vanliga gongur í, so at áðrenn langt um liður eru pengar á pappírinum, ið svara til tey kravdu 10 pro- sentini í eginpeningi. Bank- in letur lán móti landskassa- veðhaldi, ið okkara maður á tingi pressar eftir at fáa uppí ein sokalladan skipapakka, sum løgtingid hevur sam- tykt. PRIVAT ØKI privatlivid na vegna. Men hvørki kommuna ella arbeiðsmannafelag vilja átaka sær reiðaravirk- semi. Tað var heldur ikki meiningin, tí formligi eigar- in av skipinum verður p/f Lundaholan, og okkara maður verður stjóri. Hartil er hann nevndarformadur í flakavirkinum. Hann er framvegis løgtingsmadur, er limur í fíggjarneyndini og beint nú formaður í fiski- vinnunevndini. Nú er komið á mål, og øll eru glað. Okkara maður liv- ir sitt góða liv, sum hann ætlaði sær sum løgtings- maður. Bygdin hevur fingið flakavirki, nýtt havnalag og nýggjan trolara, ið tryggjar virkinum råvøru. Fram- burdur og vælstandur i bygdini. Skrúvan uttan enda Men enn er tó eitt, sum ikki er komið heilt upp á pláss. Kann virkið bera seg? Bankin hevur veitt kassa- kreditt og landið hevur veitt rakstrarlán. Kemur nóg mikið av peningi inn til at gjalda rentur og avdrøg? Kann kommunanrokna við, at fáa nóg mikið at skatta- krónum inn at gjalda síni lán aftur við, tvs. er nóg mikið av arbeiði á virk- inum? Kann arbeiðs- mannafelagið rokna við, at pengarnir eru tryggir, sum eru settir í virki og skip? Bendir nakað sum helst á, at teir gomlu dreingirnir og øll hini ikki longu hava mist sin partapening, tá tey teknaðu hann? Svarið er nei! Einasta vónin fyri rakstri er held og onki annað. Vit vóna tað besta! Eina tíð kemur fiskur upp í ta nýggju keiina, men so minkar. Og hvat nú? Tað sum er hent higartil, er avgerðandi fyri tað, sum nú má henda. Og tað sum er hent, er hetta: Í mun til tað athenska de- mokratiið, so hava vit nú umboðandi demokrati. Í Athen møttust javnlikar til at avgerða síni felags áhugamál. At demokratiið er umboðaðndi, merkir at vit gll, ið hava valrætt, møta ikki sjálv á tingi, men velja umboð fyri okkum. Tað broytir ikki prinsippini, men vit krevja tó onki at okkara umboðsmanni. Krevja ikki, at hann Ld. stendur frítt úl at umboða okkum, og taka neyðugar avgerðir. Vit velja hann fyri, hvussu okkum dámar hann. Og dermed! Hvussu er so okkara mað- ur staddur í mun til sína al- menna stóðu? Hann er ung- maður, formaður í fiski- vinnunevndini, límur í figgjarnevndini, bygda- ráðslimur, nevndarformad- ur í Flakavirkinum, reiðari í tí politiskt fíggjaða trolar- anum, limur í Føroya und- angonguflokki, hann hevur okkurt bein at gnaga, lat okkum siga, at hann er nevndarlimur í Tryggingar- sambandinum, og hann hevur sítt upprunaliga yrki, sum lat okkum siga er skip- ari. Hann er familjumaður og hevur tvær døtur, onnur gongur í Hoydølum og hin er gift við einum grann- skoðara í Havn. Hansara størsti trupulleiki sum polit- ikari er, at løgtingskandi- daturin hjå Føroya hévsama savningarflokki bara fekk 17 atkvødur færri enn hann til seinasta løgtingsval. Vid ødrum ordum er hann vavdur inn i cina fløkju av persónligum, politiskum og vinnuligum bondum, so- leiðis at hann ikki longur er óheftur umboðsmaður á tingi, sum á fríum grundar- lag kann rgkja áhugamálini, hann er settur at røkja. Hansara demokratiska upp- gåva er at virka á landsøk- inum, m.a. við at lóggeva fyri allar landsins borgarar, men tað fær hann ikki ella illa í hvussu er, tá hann hev- ur persónlig og økonomisk áhugamál at røkja í ting- inum. Hann kan t.d. ikki at- kvgða fyri einari lóg, ið helst verður frægast fyri øll, sum frá líður, men sum samstundis tekur grundar- lagið undan t.d. flakavirk- inum í heimbygdini, ella — enn og verri — tekur grund- arlagið undan hansara egna reiðaravirksemi. Her koma hansara egnu pengar í klemmu. Stutt sagt: hann kemur í ta stóðu á tingi at kleimast ímillum millum síni egnu persónligu vinnu- áhugamál, sína ábyrgd yvir fyri bygdarfólki, gomlum dreingjum, bygdarráð og arbeiðsmannafelag, og so landsins politisku/búskap- arligu áhugamál. Og verri enn so: Fyri at fáa hettar upp at standa við flakavirki, havnarlag og trolara hevur hann innging- ið nógvar opnar og undir- honds avtalur á vegnum eft- ir prinsippinum um at eg ALMENT OKI borgaranna egnu mál vinnulív arbeiðslív Nr. 111 — 15. JUNI 1994 Síða 19 skal atkvøda fyri tínum, um tú atkvødur fyri mínum. Her er hann persónliga bundin vid lyftum og wud- skapi til bæði aðrar politik- arar og aðrar flokkar. Hann kann at enda koma so illa fyri, at hann kann pressast: Ger tú ikki sum eg sigi, so sigi eg hitt! Ella ein onnur stóða: Flakavirkinum tørvar fisk, men trolarin hjå honum fær betri pris aðrastaðni. Hvat ger hann so? 50 fólk eru knýtt at flakavirkinum, tey hava ikki nóg mikið av arb- eiði, 15 mans sigla við trol- aranum, ið vilja hava besta prísin. Landar hann ul flakavirkið fáa fleiri bygd- arfólk løn, men trolarin kann fara at rilla, so fimtan menn missa kjansin, arb- eiðsmannafelagið stendur til at missa pengar og bygd- arráðið við. Hann vil fegin veljastaftur, men tað verður ikki lætt í hesi fløktu stóðu, tå løgtingskandidaturin hjá hinum flokkinum ni er farin at agitera vid, at alt stendur til at falla 0.s.fr. 0.s.fr. Hvat hesin fólksins um- boðsmaður nú ger, hvørjar avgerðir hann tekur, og hvat hann velur at siga og royna, so kann og má tað verða í mun til hesa fløktu persón- ligu støduna, og ikki í mun til ein í hvussu so er teoret- iskt til steðar verandi fólka- vilja, ið jú er grundarlagið undir gllum demokratisk- um avgerðum. Eitt virksemi sum hetta hevur tvær síður: Eina vinnuliga og eina politiska. Vinnuliga sæð er ólukkan tann, at ongin rentabilitetur hevur verið í projektinum — ella projektunum — ið eru bygd á tað hugmynd, at fiskarikidømid er óendaligt, og harvið framhaldandi lånimøguleikar, tí virkið ber seg ikki. Tað í sær sjálvum má so vera tað tað kann: Eiuhvørt virki kann falla, tað er harmiligt, men gerst ikki við. Tað sum er hevur týdning er tann politiska síðan. Av politiskum grundum má virkið koyra víðari. Hver skal taka tað av? Bankin hevur onga grund til at koyra virksemið á húsagang, tí hansara løn eru tryggjad við landskassa- veðhaldi, og ongin politik- ari fer at koyra virksemi hjá einum ødrum politikara á húsagang. Allir politikar- arnir eru heftir á líknandi hátt at hverjum ødrum. Summir tí teir eru í somu stóðu, aðrir tí so missir sam- gongan ella flokkurin ella LANDSØKI (STATS-) felags mál lóggáva landsbúskapur v.m. okkurt annað. Ongin stend- ur fríur til at taka tær réttu avgerðirnar. Heldur ikki andstødan, um hon kemur til við næsta val. Hetta er skrúvan uttan enda. Problemið kom klárt fram fyrr í år, tá spurningurin um vinnuligan fiskiskap var frammi og skuldi viðgerast í fiskivinnunevndini. Tað gekk, sum eg skilji, rímiliga lætt at gera eitt lógarupp- skot um hetta í landsstýrinum, men verri gekst í fiskivinnunevndini Tað var almenn semja um at okkurt mátti gerast, men ikki hvat. Tí millum annað minst fýra av limunum í fiskivinnunevndini = vóru persónliga involveraðir við fleiri ella færri skipum, sum teir eiga og ella reiða út. í seinasta enda kundu teir koma so fyri at viðtaka fall og deyða fyri síu egna virksemi. Her kemur fyri ein part uppskotið til nýggja styris- skipanarlóg inn í myndina, tað at ein løgtingsnevnd hevur eitt umsitingarmál til viðgerðar og løgtingid til avgerdar: teir sum avgerdin rakar skula sjålvir gera hana. Hetta er eitt, at tað de- mokratiska stýrislagið ikki virkar so væl sum tað eigur. Tað sum er tuð veruliga brekið her, er at tann demo- kratiska samfelagsskipanin er brotin. Tað at samfelags- økid og landsøkid er vavt saman. Hetta er tad ålvars- liga. Tað virkar sum ein fella, ið knappliga gleppur í, tá tær optimistisku fortreyt- irnar ikki longur eru til stað- ar fyri at alt framhaldandi skal virka. Atkvødukeyp fyri okkara pengar Hetta er ein ódemokratisk gongd, ið ikki kann steðg- ast, tí ferð fyrst er komin á. Okkara maður var valdur upp á m.a. at skaffa virki og skip til bygdina. Tað hann í veruleikanum hevur gjørt, er at keypa atkvødur fyri mínar og tinar pengar! Hann skaffaði flokkinum eitt umboð afturat í løgting- ið. Styðjar flokkurin hann ikki í hesi trongstødu, stendur stórur missur fyri stavn við komandi val, ti fellir hetta virksemið, fella fleiri. Andstødan í únginum kann onki gera, tí har er sama skilið. Orsgkin er rot í demokrat- isku samfelagsskipanini við tað at privata og al- mennagkið er vavd saman á henda hátt, so ongin vegur er burtur úr støduni. Ti hevur tað heldur ikki nyttað hjá Ld. donsku ráðlegging- arnevndini øll 80-årini at koma við sínum atfinning- um! Ongin hevur kunnað tåuad i, ti allir hava verið bundnir í sínum óheilagu persónligu alliansum av hesum slag. Framhald RA