týsdagur 2. august 1994síða 7

Tíðindablaðið [ sostaturin ) Nr. 143 —2. AUGUST 1994 Síða7 danska tjóðbankan at lýsa kapital- og gjaldførisvidur- skiftini í Føroyum. Nevndin hevur nú latið landsstýrin- um frágreiðingina, og landsstýrið heldur hesa frá- greiðing saman við ødrum frágreiðingum um føroyska búskapin verða við til at skapa eitt betri yvirlit yvir teir trupulleikar, sum eru, og hvussu vit møguligaeiga at loysa teir. - Fiskiskapur á føroyska landgrunninum er høvuds- grundarlagið fyri fiskiid- naðin og fyri stóran part av fiskiflotanum. Landsstýrið hevur tí lagt stóran dent á at fáa bygt høvudsfiskastovn- arnar uppaftur. Í hesum ári eru rættiliga harðar avmarkingar settar fyri fiskiveiduni um Før- oyar. Stór øki vóru friðað fyri troling, og kvotur vórðu ásettar. Stovnsrøktarnevnd við umboðum frá vinnulívin- um er sett. Nevndin hevur nú latið álit, og er neyndin samd við landsstýrið um, at ioska- og hysustovnurin er á einum alt ov lágum stæði, og mælir nevndin í sínum áliti til, at avmarkingin av fiski- skapinum å landgrunninum vid Føroyar av toski eigur at setast til 9.800 tons og av hýsu til 8.500 tons. Bygn- a0amevndin hevur sett hesi tøl til 6.800 og 6.200 tons. Sostatt eru bædi vinnan og vísindafólk samd vid lands- stýrið um at halda royndir- nar eftir hesum høvuds- fiskasløgum á einum lágum stødi. Fiskiveiðulógin hevur roynst hampuliga. Nakað av trupulleikum vóru vænt- andi, tí hetta var ein koll- velting — ein neyðug koll- velting — fyri at byggja upp og tryggja høvudslivs- grundarlagið fyri framtíð- ina. Ráðgevandi nevndin við- víkjandi fiskiveidu — $ 2 nevndin — hevur eisini latið Føroya landsstýri álit, har hon metir um lógina. Nevndin mælir m.a. til, at øll før yvir 20 tons fáa egin- kvotur. Eisini mælir nevnd- in til stórri umsetiligheit, so flotin kann laga seg til teir tóku møguleikarnar. Mælt verður eisini til aðrar tekn- iskar broytingar. Samanumtikid er lands- stýrið nøgt við, at hesar nevndir, ið hava stóra um- boðan frá vinnulívinum í høvudsheitinum taka undir við tí førda fiskivinnupoli- tikkinum. Lívsgrundarlagið hjá fjarfiskiflotanum hevur seinasta árið verið betri enn árini frammanundan, m.a. er kvotan í Barentshavinum munandi stórri enn hon var. Landsstýrið hevur í hesum sambandi latið nakað av heimaflotanum fáa loyvi at fiska av hesi kvotu, og er hetta komið serliga væl við hjá línuflotanum. Sambært nýggju fiskiveiðulógini hevur landsstýrið eisini giv- ið loyvi til eina umsetilig- heit á fjarleiðunum, sum hevur ført við sær, at stórri virði fáast burturúr. Alternativur fiskiskap- ur undir Føroyum og í al- tjóða sjógvi hevur verið troyttur, og landsstýrið hev- ur givið nógv royndarloyvi. Landsstýrið hevur eisini játtað innflutningsloyvi til fiskiskap at fiska á Hatton Bank, í Irmingerhavinum, umframt at tvey rækjuskip eru komin afturat. Royndir verða stuðlaðar fyri at fáa meira burtur úr kongafiskinum í Irminger- havinum og fáa hann til lands til virkingar í Føroy- um. Vidvikjandi nyggjum ar- beidsplåssum innan fiski- ídnaðin hevur landsstýrið havt ta fatan, at fyri at slík arbeiðspláss kunnu verða lønandi og harvið varandi, er neyðugi, at tey, ið fara í holt við hetta, hava greiðar ætlanir, bæði fyri marknadi, virking og veiðu. Alt og nógvir møgulcikar eru seinastu 10-15 árini farnir fyri skeytið, ti ætlan- imar ikki høvdu hesi try høvudslid. Slíkur arbeiðsháttur tekur tí, men er neyðugur, um vit skulu røkka málinum at fáa fleiri arbeidsplåss innan fiskiídnaðin. Hetta er grundhugsanin undir sam- tyktu løgtingslóg um stuðul og menning av fiskivinnuni á landi. Aftan á stórar trupulleikar íalivinnuni orsakað av ym- iskum umstødum bæði figgjarligum og umhvørvis- ligum hevur verid arbeitt vid at endurskipa alivinn- una. Arbeiðið hevur verið gjørt í neyvum samstarvi við teir, sum reka hesa vinnu. Ein skiftisøkisskipan er gjørd, sum ber i sær, at ali- loyvistalid er komid nidur å umleið 20. Hetta verður av serkunnleikanum mett sum eitt tal í hægra lagi. Saman- umtikið má tó sigast, at end- urskipanin er komin so nógv áleiðis, at útlitini fyri vinn- uni bæði so og so eru av teimum frægastu, tey hava verið í nógv ár. Småidnadurin á landi er merktur av, at næstan øll framleiðsla er ætlað heima- marknaðinum. Vánaliga keypiorkan er tí orsøkin til støðuna hjá hesum partinum av ídnaðinum. Hóast døpru útlitini, eru vinnulívsfólk ikki fallin í fátt og arbeiða nú við nýggj- um, skilagóðum verkætlan- um, sum eru munandi betur lagaðar til føroysk viður- skifti enn áður. Fyri at stuðla hesum part- inum av ídnaðinum legði landsstýrið fram tvey lógar- uppskot, sum bæði vórðu samtykt — tað eru lógirnar um ábyrgdargrunn og lógin um framtaksfelag umframt kunngerðin um Tax Free Shopping. Royndarstødin i Kolla- fjardardali er vordin ein búnaðardepil, og tað er nú landbúnaðarvinnan, sum avger, hvat tey sjálvi fáa burtur úr deplinum. Roynd- ar- og ráðgevingarvirksem- ið heldur fram sum áður, og støðin hevur framvegis lær- lingar. Landsstýrið setti í fjør heyst eina nevnd at kanna framtíðina hjá føroyska landbúnaðinum, m.a. við tí í hyggju at broyta alla land- búnaðarlóggávuna. Tað eydnaðist ikki at fáa samtykt lógarbroytingar, so at jardargrunnurin kundi fáa loyvi atniðurskrivaella um- leggja lán, so vinnan kann koma nidur á eitt kostnaðar- stødi, sum er hóskandi fyri figgjarligu umstødurnar í dag. Ferdavinnan gevur sum ikast til biiskapin umleid 150 mió. kr. Bera vit okkum rætt at, so kann hetta virðið økjast til umleið 300 mió. kr. um eini 6-7 ár. Nógv stig eru tíkin til tess at veita ferðavinnuni betri umstødur og soleiðis at fyri- skipa ein miðvísan politikk á hesum økinum. Ferðaav- gjaldið varð í apríl minkað úr 300 kr. niður í 120 kr. Gjørd er eisini ein heildar- ætlan fyri ferðavinnuna, sum í hevuðsheitinum byggir á triggjar tættir: menning av verandi ferða- vinnu, marknadarføring i umheiminum og menning av ferðatilboðum. Heildar- ætlanin verdur løgd fram i august. Landsstyrid hevur saman vid Ferdarådnum tikid stig til at víðka samstarvið við hini londini í útnorði, Ísland og Grønland. Hóast arbeiðsloysið er minkandi, so er hetta og frá- flytingin størsta hóttanin í samfelagum. Arbeiðsloys- ið er minkað síðan miðjan januar 1994, tá tað var skrá- sett til 23%. 1. juli í ár var tað sett til 16%, ið er 2% lægri enn í juli í fjør. Við- merkjast skal, at arbeiðs- styrkin fyrra hálvár í 1993 var 22.400, meðan hon í dag er 21.100. Arbeiðsloysisskipanin hevur hórað ígjógnum fíggjarliga, hóast kassin fleiri ferðir hevur verið um at vera tómur. Landsstýrið útvegaði í vår skipanini møguleika at trekkja upp á eitt lån úr før- oysku peningastovnunum upp til 45 mió. kr., men enn hevur stýrið ikki gjørt nýtslu av hesum. Hetta lán er við landskassaveðhaldi. Avtalan millum Føroyar og Danmark um samskipan av skipanunum fyri tey ar- beidsleysu kom í gildi 1. nov. i fjør. Gjaldið tl arbeiðs- marknadareftirlønar- grunnin verdur nå ikki longur lænt til ALS, men fer til grunnin, sum eftir ætlan skal gjalda út ískoyti til pensjónimar í 1997 Nettofråflytingin úr Før- oyum frå januar til juni var 750 fólk, og tað er knapp- liga 300 fleiri enn sama tíð- arskeið í fjør. Hinvegin vis- ir tað seg, at stórri parturin av teimum, sum flyta til Føroya, hava verið burturi í styttri enn eitt ár, og hetta kann týða at nøkur flyta skjótt heimaftur. Framvegis fer stórur part- ur av teimum, sum flytanið- ur, í útbúgvingar- og lestr- arørindum, og er hetta skilagóð iløga júst í hesum kreppudøgum. Til arbeiðsskapandi tiltøk fyri ung, sum kommunur- nar hava umsitid å verandi fíggjarlóg eru brúktar 10 mió. kr. Í farna valskeiði eydnað- ist at fáa samtykt javn- stødulégina. Føroyar eru seinasta Norðurlandi, ið hevur fingið slíka lóggávu. Hóast almannamál og heilsumál eru tey mest kostnadarkrevjandi måls- økini (45% av rakstrarút- reidslunum á fíggjarlógini), so hava svára kreppan og tær nógvu sparingarnar tó ikki gjørt, at stødid er mun- andi versnað. Tað ber enntá til at siga, at ávís stig eru tíkin til tess at betra og út- byggja innan hesi målsøki, sum saman við útbúgving- arøkinum eru eyðkennini fyri eitt nýmótans samfelag, og sum eru grundarstein- urin undir vælferðini. Samanleggingar, rati- naliseringar og effektivi- seringar eru framdar, til tess at gera tænasturnar betri. Almannastovan hevur meira enn nakar annar al- mennur stovnur verið frammi í fjølmidlunum i hesum valskeiðinum, og stór framstig og åbøtur eru framdar í umsitingini. Miðfyrringin av al- mannaumsitingini gongur sum ætlað, og eru deildirnar í Eysturoy, Norðoyggjum og í Suðuroynni styrktar við starvsfólki. Kærunevndin í almanna- málum virkar nú eftir ætlan. Fleiri tilboð til brúkarar eru komin hesi síðstu árini. Búfelagsskapur fyri evna- veik og vardi verkstaðurin »Stiggjur« læt upp í Runa- vik i 1993. Dagheimið á Berja- brekku í Havn, »Virkni«, læt upp í fjør, og búfclags- skapur/umlættingarheim fyri evnaveik í Suðuroynni verður liðugt í ár. Á dag- stovninum í Sørvågi er um- lætung og onnur tilboð fyri evnaveik. Nybyggingin av Suður- oyar sjúkrahúsi er nú komin undir land, og umvælingar- arbeiði í gamla sjúkrahúsin- um verður nú framt. 10 mió. kr. verða í ár brúktar til um- vælingar á Landssjúkra- húsinum. Við munandi at minka um vinningin hjá apoteksverk- inum, eru tiltøk framd fyri at fáa heilivágsprísin bíligari. Landsstýrið legði í vár uppskot fyri tingið um eina rammulóg fyri almannaøk- ið. Uppskotið er nú burtur- dottið. Uppskot til rammu- lóg fyri heilsuøkid er eisini gjørt. Stødan hjá sethúsaeigar- um hevur verið nógv frammi seinasta árið, og nógv hevur verið tosað um, hvat kann gerast fyri at hjálpa teimum, sum eru illa fyri. Á nýggjárinum kom úrslitið av samráðingunum millum fíggjarstovnarnar, sum Húsalánsgrunnurin tók stig til eftir áheitan frå landsstýrinum. Urslitid var, at rentan fall á gllum veð- rættarstigum, av avdráttar- tíðin kundi leingjast upp til 30 ár, eins og møguleiki skuldi gevast fyri um neyð- ugt at fastfrysta lán uttan rentutilskriving. Í nøkrum fórum verður so sjálvsagt eisini neyðugt at avskriva lán upp á sethús. Húsaláns- grunnurin veitir í løtuni ikki lán til nýbygging av sethús- um, tí sethusatørvurin er nøktadur. Henda avtala verdur av mongum ikki mett sum nóg dygg, men kemst hetta m.a. av, at kommunuskattapro- sentið í fleiri kommunum júst um somu tíð fór mun- andi upp. Ein onnur orsøk kann vera, at peningasotvnarnir ikki tykjast at kunna viðgera málini, so fólk í rímiligari tíð fáa síni viðurskifti við- gjørd.