týsdagur 13. september 1994síða 8

Boð eru eftir javnaðar- flokkinum - hóast hvøkkin Borgarligu umboðini hava i alt ov stóran mun dragsað før- oyskan floks-politik niður á danating og er hetta ikki loyalt mótvegis løgtingsins avgerðum, óansæð um hesar eru sam- tyktar av egnum flokki ella óðrum. Atli Dam, fólkatingsmaður og valevni til komandi fólkatingsval heldur, at javnaðarflokkurin er hin best skikkaði at hava ábyrd av fólkatingsumboðanini. Bæði tá tað snýr seg um at skilja ímillum hvør føroyskur politikkur skal viðgerast á fólkatingi og hvat er løgtingsins uppgáva og tá ræður um at skapa fatan fyri fóroyskum tórvi hjá donskum fólkatingsum- boðum og stjórn. Fólkatingsumboðan javn- aðarfloksins hevur havt 6- metaliga stóran týdning fyri menningina í Føroyum, og floksins samarbeidi við aðrar javnaðarflokkar, her- undir danska, heilt aftur í tjúguni somuleiðis. Tað breytslóð fyri heima- stýrisskipanini afturi í fýra- tíárunum, fólkapensiónini síðst í fimtiárunum, Real- kreditstovninum og endur- nýgging skipaflotans í fimti- og sekstiárunum, 60 millióna grunninum og 190 mill. láni, sum eiga útbygg- ingarnar á landi 0.s.fr. Tá karmarnir í heima- stýrislógini skuldu útfyll- ast, danir kravdu stuðulin lagdan í blokk og vit skuldu hava undirgrundina heima, var avgjørt neyðugt, at á føroysku hálvuni sótu fólk, sum viðurkendu sær á- byrgdina av Heimastýris- skipanini og teimum sjálvs- avgerðarætlanum, hon goymir, og teirri hugsjón, hon er bygd á. Javnaðarflokkurin er tí hin best skikkaði at hava á- byrgd av fólkatingsumboð- anini. Bæði tá tað snýr seg um at skilja ímillum hver føroyskur politikkur skal viðgerast á fólkatingi og hvat er løgtingsins uppgáva og tá ræður um at skapa fatan fyri føroyskum tørvi hjá donskum fólkatingsum- boðum og stjórn. Borgarligu umboðini hava í alt ov stóran mun dragsað føroyskan floks- politikk nidur å danating og er hetta ikki loyalt mótvegis løgtingsins avgerdum, 6an- sæd um hesar eru samtyktar av egnum flokki ella ødr- um. Farandi fólkatingsskeið hevur verið nógv merkt av viðgerðum av føroyskum viðurskiftum og eru vit komin langt av leið frá tí skilnaði, sum eigur at vera ímillum viðgerð av málum, sum eru yvirtikin sermál og so ríkismálum. Figgjarkreppan í Føroy- um og bankahusagangirnir bóru í sær, at borgarliga stjórnin aftan á oktober 1992 legði seg út í føroysk sermál og kom sær inn á føroysku fíggjarlógina við krøvum og skerjingum, sum langt ífrá vóru heppin. Hesum tók eitt samt fólkating undir við — hóast danskir javnaðarmenn tá vóru atfinningarsamir, tí stjórnin fór so harðliga fram — men síðan hava allar av- gerðir havt undirtóku frá 95% av fólkatinginum, Glistrupflokkurin tó Hetta hevur gjørt tað sera torført at virka fyri smidlig- geran av treytum og linkan av krøvum bæði ti fólka- tingið var so heft av innan- hýsis semjuni, og tí talan hóast alt var um avtalur, sum føroyska landsstýrið hevði gjørt við stjórnina og avtalur, sum lggtingið hevði góðkent og tað óan- sæð hvussu stórum trýsti avtalumar vóru fingnar til vega undir, ella kalibrinum av skambyrsuni, vit kendu ímóti pannuni. Tað, sum komið er burt- urúr, sum avgjørt neyðugt og gagnligt er ein umfígg- ing av føroysku uttanlands- skuldini yvir 5-6 år, og at figgjarkervid ikki er farid heilt í sor, tí hóast tað melur sera trekliga, kann tað nú, sum so mangt annað í okk- ara landi, mennast aftur. Landsstýrið, sum nú kemur undan kavi og kom- andi stjórnin fáa úr at gera við at bóta um avtalurnar — m.a. viðv. rentugjaldingini og at fáa øll heimastýris- rættindini í gildi aftur, men hetta er ikki nóg mikið, tí gongdin hevur sýnt, at vit eiga at fáa ávís viðurskifti, sum viðvíkja fíggjarsektor- inum og peningaviðurskift- unum upp á pláss, soleiðis at ein ikki einans slær seg til tols við, at krónufelags- skapurin ger, at danir fram- vegis skulu hava alla á- byrgdina. Føroysk medá- byrgd og í hvussu so er medvitan av td. fíggjar- eftirliti og aðrari fíggjar- stýring er avgjørt neyðugt at fáa inn í heimastýrisskipan okkara. Sitandi danska stjórnin hevur virkað sum minni- lutastjórn, ið stuðlaði seg á- vikavist til Sosialistiska Fólkaflokkin ella onkran av størru borgarligu flokkun- um, og júst tí hevur verið so torført at fingið danir at viðurkenna, at føroyingar ikki einsamallir hava alla á- byrgd av kreppuni í Før- oyum, og tí ikki einsamallir yvir skattaskipanina eiga at fíggja tapini. Men útlit eru til, at ein javnaðarstjórn verður í Danmark aftan á valið, og vil eitt føroyskt javnadar- umboð hava bestu fortreyt- irnar fyri at virka fyri neyð- ugum broytingum í gald- andi fíggjar- og lánstreyt- um. Sjálvandi verður tað sum tað altíð hevur verið, at talan er um tveir sjålvstødugar flokkar, sum samvirka til frama fyri báðar partar, eins og allir norðurlendskir brødraflokkar innan javn- adarrørsluna samvirka. Føroyski Javnadarflokk- urin verdur ongantid ein 6- mælandi stuðulsflokkur hjá ti danska, men ein sam- vinnupartnari á jøvnum føti, har samvinnan tænir pørt- unum. Og at hon hevur tænt ser- liga Føroyum undanfarandi visti eg å, tåeg nevndi fimti- seksti- og sjeytiårini. Øll åttatiårini høvdu vit borgar- ligar stjórnir i Danmark, og tað skerst ikki burtur, at meira er komið burturúr, tá javnaðarflokkarnir = hava havt bæði stjórnarvald, landsstýrismeiriluta og fólkatingsumboðan. Vit kunnu vera samd um, atnógvar av treytunum í dag eru óhóskandi, men td. kravið um javnvág her og nú áfíggjarlógini, sum Vinstri- flokkurin og Konservativi hava tvíhildið um, var javn- aðarfíggjarmálaráðharrin soskilagóður at strika, og eg ivist ikki í, at framhaldandi samráðingar koma at bera burtur úr trupulleikunum lagaligari. Nógvar kanningar eru gjørdar av orsøkunum til kreppustødu okkara og er nevnd fyri og onnur eftir sett at greina hesar. Tær eru nógvar at finna hjá okkum sjálvum og uttanfyri. maðurin Krestin Sørensen professari segði á fundi í Odense, at eitt fall í veiðu- nøgd uppá 40% og í prísi uppá 30% var í sjálvum sær ein djúp djúp kreppa, men harafturat hava vit sjálvi stýrt so, at vit ikki nóg tíð- liga hava framt fyribyrgj- andi tiltøk. Møguleikin fyri skatta- spekulatiónspolitikki, sam- antvinnan av frælsum vinnulívi og undirdíking í studningi, ov nógvar íløgur á landi og sjógvi, tørvandi eftirlit við peningastovnun- um, ov lítil umsitingarlig og hagfrødilig orka og mangt annað eru orsøkir, sum vit kundu havt ávirkan á, men sundurpettaða = politiska vald okkara megnaði ikki at taka saman í eina heild. Hesum mega vit læra av og seta okkum betur før fyri at stýra egnum viðurskift- um. Vit løgdu til merkis, at >-