mikudagur 12. oktober 1994síða 10

Síða 10 Nr. 194 — 12. OKTOBER 1994 Tíðindablaðið CD Vit kunnu ikki stjóri á Menningarstovuni, m.a. Í The Economist, 10. sept. 1994, er grein hjá Vaclav Klaus, forsætismálaráð- harra í Tjekkia. Umframt at vera virdur politikari og kanska statsmaður er Vac- lav Klaus høgt í netum sum figgjarfrødingur. Í einari viðmerking sigur hann, at vit sleppa ikki undan teim- um trupulleikum, ið vit hava skapt heima hjá okk- um sjálvum við at fara upp í Européiska Samveldið. Trupulleikarnir fara fram- vegis at verða óloystir. I greinini greiðir Vaclav Klaus annars frá truplu gongdini hjá gomlu komm- unistisku londunum fram í móti einum nýmótans sam- felag, sum í stórum byggir á marknaðarbúskaparligar fyritreytir, og hvat henda gongd krevur av londunum sjálvum og samstarvinum við Vestur-Evropu. Men hann vísir herumframt gjølla á, at eisini Vestur- Evropa tørvar reformar og endurnýgging. »Sjønligu teknini um,at tað ikki hevur eydnast Vest- ur-Evropa at endurnýggja seg, eru m.a. talið á arbeiðs- leysum, ið bæði er at spilla burtur virði og ber í sær sera hóttandi sosialar trupul- leikar fyri samfeløgini. Tal- ið á arbeiðsleysum tykist harafturat eftir øllum at døma ikki at verða ávirkað av broytingunum í gongdini í búskaparligum framburði ella í gongdini hjá fyritøk- um. Høvudsorsøkin til ar- beiðsloysið liggur ikki í ov stórum tilboði upp á ar- beiðsmegi, heldur íkki í tvørrandi eftirspurningi eft- ir arbeiðsmegi, heldur ikki í innflytingini, heldur ikki í tvørrandi tøknifrødiligari gongd, heldur ikki i ovur- stórum innflutningi av vør- um úr Landsynnings-Asia, og heldur ikki í bíligari ar- beiðsmegi í Eystur-Evropa. Tann tátturin, ið kanska frægast lýsir orsøkina til ar- beiðsloysið er alt ov haga innlendska lánin í mun til produktivitetin hjá teimum arbeiðandi. Lønarlagid fyri lønini er brotið, og lønar- lagið verður í staðin fyri á- sett fyri samfelagið sum heild (makroøkonomiskt) millum statin (og vinnufe- lógini) og fakfeløgini; síðan er lønarlagid hækkað enn meira vid kravdum kostn- aðum løgdum oman á løn- ina, åløgdum av statinum. Einfaldliga mugu evrope- arar fáa í lag samsvar mill- um løn og útinning; í aðrar máta fara fleiri teirra at verða uttan arbeiði alla sína tíð<. Nú friður hevur lagt sum um kjakið um lønarnidur- skurð, kann tað tykjast nasadjarvt at koma við hes- ari endurgevingini úr grein Vaclav Klaus“. Tá vit kort- ini gera tað, so kemst tað m.a. av, at almenna kjakið í flyggja frá ábyrgd — Vit kunnu ikki flýggja frá ábyrgdini at loysa okkara trupulleikar heima — tað er jú har teir eru íkomnir, skrivar Kjartan Kristiansen, Føroyum um løn og pro- duktivitet tykistikki at hava havt til endamåls at finna fram til, hvørjar fordingar fyri búskaparligari endur- reisn og framgongd, ið vit sjålvi hava skapt, og sum vit ti sjålvi mugu loysa. Lat tad samstundis verda sagt, at lønarlagid er hvørki okkara størsti trupulleiki ella okkara einasti trupul- leiki. Men tað skerst íkki burtur, at lønarlag og pro- duktivitetur í rættiliga stór- an mun ávirkar okkara møgulcikar fyri búskapar- ligari framgongd. Sam- bandid millum lønarlag og produktivitet er fyrst og fremst ein leiðsluspurning- ur, men leiðslan á einstøku fyritðkuni fær illa åvirka hetta samband, so leingi makro-økonomisku forð- ingarnar eru so stórar. Dagsins innihaldi hjá flestu fyritøkum i dag er, hvussu tær skulu megna at gjalda dagsins kostnaðir. Slíkar fyritøkur liva upp á lænta tíð. Hendir einki munagott, verða tær fyrr heldur enn seinni aftur- lætnar. Men meira enn lækkaður kostnaður skal til fyri at bjarga fyritøk- unum. Til tess krevst ein drívandi málsetningur, ið leiðsla, starvsfólk, eigar- ar, kundar og fíggingar- stovnar kunnu savnast um. Bert hendinga fyritøkur í Føroyum hava inntøkur av virkseminum, ið eru nóg stórar til bæði at gjalda út- reiðslurnar og til at geva fyritøkuni avlop. Fleiri fyri- tøkur klára bert til dagin og vegin, men ikki til rentur og avdráttir, og nógvar tykjast vera, sum hóra uttan so frægt sum at klára at rinda nakað til rentur og avdrátt. Hjá fyritókum, sum í van- ligum rakstri ikki megna at gjalda rentur og avdrátt og geva avlop, er tað bert spurningur um tí, áðrenn fyritøkan má gevast, verður ikki okkurt heilt muna- gott gjørt til at venda gongdini, og tíverri er ongin vissa fyri, at hetta >muna- góða< er nóg mikið Av munag6dum tiltøk- um, 13 vanliga verda roynd, kunnu nevnast * at sleppa sær av við partar av virkseminu, ið ikki gevur avkast til fyritøkuna, * at scta nýggja leiðslu, 418 er før fyri at leggja og halda nýggja kós) * at skera burtur óneyðugan kostnað og effektivisera fyritøkuna * at sancra fyritøkuna við at tilføra nyggjan kapital og fåa lånveitarar at sleppa so mikið av skuldini, at tað, sum ceftur verður, kann gjaldast * at kasta saman við øðrum fyrtøkum Øll uiltøk vilja tó verða nyttuleys, um fyritøkan ikki hevur ein greiðan og fram- tíðarvendan málsetning, og um tiltøkini ikki geva leiðsl- um og starvsfølki møgu- leikan at royna at røkka hes- um málsetningi, t.d. at veita keyparum á vaksandi marknaðum verur ella tæn- astur á høgum g6dskustødi. Fyrsta fortreytin er so- statt, at fyritøkan (leiðsla og starvsfólk) samvirka um at náaein fyrisettan og dagførdan målsetning, ið keyparar, eigarar og figg- ingarstovnar eru samdir um. Er henda fyritreyt ikki til stcdar, er líuð hugsandi, at fyritøkan megnar at rinda kostnaðirnar og ríkiliga tað. Kostnaðir eru jú ikki fyrst og fremst ein útreiðsla. Kostnaðir standa fyri ti keyp av verum og tænast- um, herundir eisini lónum, sum fyritøkan hevur fyri neyðini, um hon skal røkka målsetninginum. Uttan málsetning hava kostnaðir- nir onga meining, og kost- naðarsparing kann íkki verða sett í nakað skilvíst hopi. Tað tykist eftir øllum at dóma verasera trupult at fáa keyparar, eigarar og fígg- ingarstovnar at vera samdar um málsetningarnar hjá føroyskum fyritøkum. Vit hoyra dagliga frå útlendsk- um keyparum, at føroyskar fyritðkur eru Óálítandi at samstarva við. Frá fígging- arstovnum hoyra vit, at teir síggja eingi >bæredygtige projckter<, og bert í hend- inga føri setir onkur annar enn fakfeløg, fíggingar- stovnar 0.t. eginpening í nakað virksemi. Leiðsla og starvsfólk hava undir slíkum umstød- um sera lítlan møguleika at venda gongdini. Eingin tyk- ist hava áhuga fyri málsetn- ingi, og í fyritøkuni er hvorki avlopsorka, tíð ella krav um málsetning. Hjá teimum snýr tað seg ti mestsum einans um at finna uppá ultøk til at uyggja sær arbeiðsplássið ein dag um ferðina í vón um, at okkurt fer at vísa seg. Teirra stríð man í roynd og veru hvorki gera frá ella til. Teirra tørn at fáa lykilin snaraðan um kemur, tá tað hóvar fíggjar- stovnunum við fallkomnu lánunum. Lønarnidur- skurdur i hesum fyritøkum kann kanska seinka steing- ingini av fyritðkuni, men loysir einsamalt einki. At arbeiðsfólkið heldur vil hava lægri løn enn fara heilt undir ALS, er t6 ul at skilja Tó at allur heimurin er í broyting, so tykjast vit halda fast um gamlar framleiðsluhættir og gamlar framleiðslur. Vit tykjast halda, at royndir lønarsåttmålar tryggja okkum betur enn nýggir samvirkishættir. Vilja vit sjålvi ikki broytingina og royna hana, gerst fram- tíðin døpur. Umheimurin og tann skuld okkara samfelag eisini — er í eini Ogvusligar broytingartíð. Nýggja tíðin er serliga merkt av, at vit mugu nýta kunnleika, vitan og fatan í okkara fram leiðslu av vorum og tænast um heldur enn maskinur og serligar skipanir við ú endamåli at framleiða nagd Hetta er ein partur av broyt- ingini, vit nú skulu igjøg num. Annar táttur í broytingini stendst av, at:teir hættir at skipa okkum og okkara fyritøkur eru um at eldast, eins og okkara verur eisini eru tað. Allar verur hava eina livitíð, ið er eitt eyð- kenni fyri veruna. Menn- iskjað hevur sína livitíð, og skipað samstarv millum menniskjur, eitt nú fyritøk- ur, hava sína livitíð. Munurin millum einstak- ar verur og fyritøkur er, at ein fyritøka kann endur- nýggja seg við at seta sær nýggj mál, ið samstarvið í fyritøkuni kann virka fyri. Eru áhugaðir keyparar, ið taka undir við nýggju mál- unum, kann fyritøkan aftur 2> fyri