mikudagur 12. oktober 1994síða 11

p blóma. Frægastu fyritøk- umar eru ti tær, ið støðugt dagføra síni mål, so tey svara til broyttu ynskini hjá keyparunum, og laga sínar kostnaðir eftir, hvussu mál- ini verða rokkin. Fyritøk- umar, ið standa fyri hótta- falli, eru tær, sum halda fast um gomlu hugsanimar og halda, at meira bót á somu súpan er loysnin á teirra trupulleikum. Munnu vit ikki øll vera greið um hetta? Og munnu vit ikki øll umbera okkum við, at her er so nógv annað at gera, áðrenn vit kunnu koma til at gera tað, ið vit vila eigur at gerast? Er tað ikki tí, at vit halda ráðini (bótin) vera, at vit skulu flyta inn frystan fisk frá russum, so vit kunnu fram- leiða tað sama, sum vit gjørdu fyrr, nú fiskurin tykist uppi á Føroya grunn- unum? Í so stórum nøgdum, at prísurin fyri hvort fram- leitt kilo lækkar munandi? Er tað hetta, ið keyparin spyr efur? Er tað ikki tí, at vit hava hildið onnur ráðini verið at savna veiðina av Føroya-lcidunum á so få virki sum gjørligt, so vit kunnu fáa eina so rationella og ceffektiva framleiðslu sum gjørligt av somu veru, sum vit framleiddu fyrr? Er tað hetta, ið keyparar okkara tráa eftir? Er og kann tað vera annað væntandi, enn at úrslitini av hesum bótum gerst sera vánaligt. Ráðini kundu vera nýtilig í seksti- og sjeytiárnum, men nú forða tey okkum í at taka við nýggju tíðini, og tey útarma okkum samstundis meira, enn vit longu eru. Við hesum verður ikki sagt, at vit ikki skulu ar- beiða rationelt og effektivt, tvørturimåti. Men eru hesi ráðini ikki sprottin meira úr ynskjunum hjá teimum, sum veruliga eiga flakavirk- ini og flakamaskinurnar, um at tryggja virðini á hesm, enn úr ti tørvi keyparanna, ið vit síggja í dag og ti tørvi, ið vit væl duga at síggja fer at taka seg enn meira upp? Keyparin krevur góðsku, og hetta krevur av okkum, at tann góðskuhugburður, sum so leingi hevur verið doyvdur í Føroyum, aftur sleppur framat í okkara dag - liga virksemi. Tað krevur sidan, at vit nøkta tørv keyp- aranna við bestu góðsku, ratinelt og effektivt. Men vittvíhalda um stutta endan. Heldur enn at hjúkla um góðskuna í hvørjum ein- støkum fiski — toski, hýsu, upsaella laksi —, so koyra vit gamlan og nýveiddan, væl hagreiddan og illa umfarn- an, feskan føroyskan og upptidnadan russiskan, væl tiknan og strongdan fisk alt i eina rúgvu. Hetta gera vit, sjálvt um hver einstakur okkaraer fullgreiður yvir, at gamaní kunnu vit fáa fleiri knetti, um vit koyra nakrar úldar fiskagreipur í feska fiskin, men at vit so helst ikki verða biðin aftur at borðreiða við knettum. Eingin vera gerst betri enn tað vánaligasta tilfarið vit koyra í. Vit halda eisini fast um stutta endan við at:tvíhalda um gomlu arbeiðsskipanir- nar og lønarskipanirnar. Vit eru á kendari grund og vita, hvat vit hava. Í broyttum arbeiðs- og lønarskipanum duga vit skjótt at rokna út, hvat vit missa, og leggja so sektin á hini. Tær fáu, nýggju fyritøkurnar, sum ikki hava nøgd sum sitt fremsta mål, men meirvirdi til keyparan, tykjast hava lættari við at byggja upp nýggjar arbeiðsskipanir, men eisini tær eru darvaðar av lønarskipanum, ið vórðu til í >góðu, gomlu døgun- um<, um ikki í sama mun sum tær gomlu fyritøkurnar. Heldur enn at taka spurn- ingarnar upp í einum veru- ligum orðaskifti, har vit royna at finna eina loysn, ið kann bera framá, lata vit politisku flokkamar semj- ast um at skipa fyri skatta- afturberingum, ið valla minka um tan almenna sek- torin, og í hvussu so er gera almennu fyrisitingina og regluverkið enn meira fløkt. Ein stórur eginkapital- ur og áhugi fyri at tryggja og nøra um eginkapitalin i einari fyritøku er gin týð- andi fyritreyt fyri, at fyri- tøkur kunnu vaksa og ger- ast góð arbeiðspláss. Nýggj donsk kanning er komin eftir, at fyritøkur, sum eigar- in rekur, klárar seg betur enn fyritøkur við settari leiðslu. Í ávísan mun sigur hetta seg sjålvt. Í einari fyritøku samvirka so mong áhugamál. Av teimum eru eigaraáhugamálini av stór- um týdningi, tú eigarmaður- in hevur sett part ella alla sína ogn í fyritøkuna, og sjålvt um tað ikki er fremsta mál hansara at nøra um sína ong, so hongur tryggur vøkstur av fyritøkuni saman vid vøkstri av ognini, sum hann hevur sett i fyritøkuna. Sidan midskeidis i fimti- årunum er tydningurin av sterkum eigaraåhugamål- um fyri at fåa sunnar og góðar fyritøkur meira og meira skúgvaður til viks hjá okkum í Føroyum. Tá byrj- aði hugsanin, at tað var nóg mikið vid 10% at stovna og reka eina fyritøku. Henda skaðiliga hugsan hevur enn djúparrgtur, tóat vitølleiga at skilja, at ein fyritøka við einans 10% í eginogn hevur einki at standa ímóti við, og eingin er at umboða hugin at vaksa um eginognina og harvið tryggja og vaksa um fyritøkuna og arbeiðspláss- ini í henni. Vit hava hildið — og halda —, at bert vit koma við ein- um góðum hugskoti, so skulu peningastovnar, kommunur, arbeiðsmanna- feløg og landsstýri fegnast og útvega tann pening, ið tørvar til at seta fyritøkuna á stovn. Vit vísa á, hvussu stóran tydning fyritøkan fer at hava fyri virksemið í landinum, fyri skapan av arbeiðsplássum, fyri út- flutning ella fyri at tálma innflutning. Eingin egin- ogn og ongi eigaraáhuga- mál eru til at ansa eftir, um fyritøkan er sunn ella til at tryggja, at allur ílagdi pen- ingurin ikki einans fer til innflutning av maskinum, skipum ella tólum og til ar- beidslønir eitt stutt tidar- skeið. Peningasotvnarnir, te. Foroya Bani, roynir nú at gera vart við neyðuga cgin- ognarkravið, men tað tykist ofta meira sum ein løtt um- bering fyri ikki at veita lán, enn ein greið fatan av, hvat er neyðugt fyri at fáa før- oyska vinnulívið á fótur aft- ur. Hvor fer at setaeginogn í eina fyritøku, ið er fallkom- in og ikki kann fáa greið viðurskifti við teir figging- arstovnar, sum eiga sín stóra lut í støduni hjá fyri- tøkuni? Og hver fer at:seta eginogn í eina fyritøku, har leiðslan og starvsfólkið ikki hava havt nakran møgu- leika at sýnt, at fyritøkan og virksemið í henni kann ger- ast sunt og lønandi; har kostnaðurin er sloppin at vaksa til ájavnt við inntøk- una, uttan at kreftir hava verið ul at endurnýggja fyritøkuna og ment inn- tókugrundarlagið? Tað skerst tó ikki burtur, at nystovnadar fyritøkur við minni enn 25-30% i friari eginogn hava sera trupult við at fóta sær. Við hvort er neyðugt við kanska 50%. Valdu loysnirnar við panti í ognum v.m., sum peninga- stovnar og grannskoðarar tykjast hava dámað so væl, í staðin fyri reiðari eginogn hava tíverri ført mangan »eigara« út í væntað Oføri, ti fyritøkan gjørdistikki sterk av hesum. Fyritøkur uttan egin- ogn vilja svitaleyst verða riknar skeivt. Er eingin eginogn at nøra um, ella eru eginognaråhugamål- ini veikast i fyritøkuni, fer kostnaðurin avstad við av- lopinum. Fyritøkur, ið ikki geva avlop, fåa ikki nørt um eginognina, og vilja maktast og útarmast enn meira. Trupulleikin er íkki broytingin Enneinaferðroynir løgting- ið at loysa okkara trupul- leikar, og enn einaferð fer tað at visa seg, at løgtingid er ikki ført fyri at loysa tcir trupulleikar, 10 ciga at verða loystir av teimum, sum starvast í fyritøkuni, loystir í samvinnu millum fyritøku og keypara, loystir i samråding millum fyritøku og starvsfólk, loystir millum eigara og leiðslu/starvsfólk og loystir millum fyruøku og fíggingarstovnar. Fyritøkur og einstakling- ar kunnu ikki flýggja frá á- byrgdini og loysa egnar trupulleikar við at leggja trupulleikarnar til løgting, landsstyri, vinnufeløg og fakfcløg. Føroyskt fyritakssemi, føroyskar fyritøkur og før- oyska samfelagið hava nógvar trupulleikar at drag- ast við. Nakrar eru lýstar frammanfyri. Felags fyri teir størstu trupullcikarnar er, at teir verða ikki loystir úr erva, hvort tað so er kost- nadarstødid, nýggir markn- aðir, Føroya Banki, Fiska- virking, tilvildarlig broyt- ng av ognarvidurskiftun- um til okkara flutningsskip- anir ella aðrar »snu-tags« loysnir, ið vit enn ikki kenna. Soleiðis sum vit liggja í Atlantshavinum, fá í tali, og har okkara livskor eru merkt av okkara vedurlagi, geo- logi, nåttårumøgulcikum annars, mentan, ségu og so frameftir, ber ikki til hjá okkum at bera okkum at sum í eitt nå Danmark ella aðrastaðir niðri í Evropu. Vit hava ikki fortreytir ella fyrimunir at bera okkum at sum har. Royna vit tað, so mugu vit kosta minni, m.a. ti vit hava hægri flutnings- kostnaðir, hægri byggikost- naðir, kunnu ikki nýta stór- virkisfyrimunir, fáa dýrari orkukostnaðir osfr. Men vithava fyrimunir, ið Tíðindablaðið [ sostalurin ] Nr. 194 — 12. OKTOBER 1994 Síða 11 onnur ikki hava. Nyta vit hesar, og nýta vit teir við skili, við at hugsa okkum um og samvirka støðugt á tann hátt, at flest møgulig verða tikin við í samvirki, tá nýtist okkara framtíð ikki at verða sum spådd av Gørtz og teimum — burturflyting og armod Størstu = trupulleikarnir verða einans loystir við samvirkan millum menn- iskju, og við at okkara fólkavaldu tryggja, at skip- anir, ið løgung, landsstyri, danski staturin, fakfeløg og aðrar institutiGnir hava sett í verk, og sum ikki tryggja tann einstaka, verða tiknar av. At okkara fólkavaldu halda seg frá at »ordna« alt, og heldur opið tryggja, at samrødan og samvirkanin kunnu sleppa framat aftur. Vit ivast onga løtu i, at:tað tå fer at bera til * at fåa góðsku aftur i há- sæti + at fáa neyv og dygg sam- bond millum føroyskar fyri- tøkur og keyparar uttan- lands * al fåa sunnar og sterkar fyritøkur * at fåa nørt um okkara til- feingi og nýtt tað við vinn- ingi og skili * at fáa kapital aftur til landið og fyritøkurnar * at fáa bast kostnaðinum * at fáa nøgd starvsfólk, ja, enntá * at fáa eitt betri og biligari almannaverk, uttan at fólk missa arbeiði, men heldur fáa eitt meira innihaldsríkt arbeiði. Broytingarnar, vit skulu ígjagnum, eru ikki størsta hóttanin og trupulleikin. Tillagingin er trupulleikin. Mcir1 vit útseta og forhåla tillagingina, truplari, ógv- usligari og pínufullari ger- ast broytingarnar. Kjartan Kristiansen